“ฉัตร” เครื่องสูงสำหรับแสดงพระราชอิสริยยศ

ความคืบหน้างานก่อสร้างและตกแต่งพระเมรุมาศ ของสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ในพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพ ณ มณฑลพิธีท้องสนามหลวง ซึ่งมีกำหนดจัดขึ้นระหว่างวันที่ 15-19 ธ.ค. 2569 ล่าสุดดำเนินไปกว่า 98% แล้ว โดยในวันที่ 25 พ.ย. 2569 พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว จะเสด็จพระราชดำเนินเพื่อทรงประกอบพิธียกพระนพปฎลมหาเศวตฉัตรยอดพระเมรุมาศ จากนั้นก็จะถือว่าการก่อสร้างมีความสมบูรณ์พร้อมสำหรับพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง

อย่างไรก็ตาม เมื่อเอ่ยถึง “ฉัตร” ในปัจจุบันเราจะคุ้นหูกับคำว่า “พระนพปฎลมหาเศวตฉัตร” และ “พระสัปตปฎลเศวตฉัตร” เท่านั้น เนื่องจากเป็นฉัตรที่ใช้กางกั้นพระโกศอยู่ในขณะนี้ คือ พระนพปฎลมหาเศวตฉัตร กางกั้นพระโกศพระบรมศพ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ณ พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท เพื่อถวายพระเกียรติยศสูงสุดเทียบเท่าพระมหากษัตริย์ และเป็นการแสดงพระกตัญญูต่อพระราชมารดา ส่วนพระนพปฎลมหาเศวตฉัตร กางกั้นพระโกศพระศพ สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าพัชรกิติยาภา นเรนทิราเทพยวดี กรมหลวงราชสาริณีสิริพัชร มหาวัชรราชธิดา ณ พระที่นั่งพิมานรัตยา เพื่อเฉลิมพระเกียรติยศอันสูงยิ่งตามโบราณราชประเพณี ทว่าจริง ๆ แล้ว ฉัตรยังมีอีกหลายประเภท

ความรู้เกี่ยวกับฉัตร

ฉัตร คือ เครื่องประกอบพระราชอิสริยยศประเภทหนึ่ง มีลักษณะเป็นเครื่องกั้นหรือเครื่องบังแดดที่มีรูปทรงคล้ายร่มซ้อนเป็นชั้น ๆ ใช้แสดงฐานะ เกียรติยศ และพระอิสริยยศของพระมหากษัตริย์ พระบรมวงศานุวงศ์ ตลอดจนบุคคลที่ได้รับพระราชทานตามแบบแผนราชประเพณี ดังนั้น ฉัตรจึงไม่ได้มีหน้าที่เพียงเป็นเครื่องประดับหรือเครื่องบังแดดเท่านั้น แต่ยังเป็นสัญลักษณ์ที่บ่งบอกถึงลำดับชั้นแห่งพระเกียรติยศด้วย โดยสิ่งสำคัญที่ใช้จำแนกคือ จำนวนชั้นของฉัตร

ลักษณะของฉัตร

ฉัตรแบบไทยมีลักษณะเป็นร่มหรือเศวตฉัตรที่ประกอบด้วยชั้นผ้าหรือวัสดุรูปทรงกลมลดหลั่นซ้อนกันขึ้นไปตามแกนกลาง มีส่วนยอดและเครื่องประดับตามรูปแบบของแต่ละชนิด ซึ่งฉัตรที่ใช้ในพระราชพิธีมักมีสีขาว เรียกว่า เศวตฉัตร (เศวต แปลว่า สีขาว) ซึ่งเป็นเครื่องหมายแห่งพระราชอิสริยยศอันสูงสุด ไม่เพียงเท่านั้น จำนวนชั้นของฉัตรยังมีความหมายตามลำดับพระเกียรติยศอีกด้วย

ชนิดของฉัตร

ฉัตรที่พบในเครื่องสูงของไทยนั้น มักเป็นฉัตรแขวนหรือฉัตรปัก ใช้สำหรับเป็นเครื่องแสดงพระอิสริยยศของผู้ทรงฉัตร ตั้งแต่อดีต มีด้วยกัน 4 ชนิด

1. เศวตฉัตร เป็นฉัตรผ้าขาว มี 4 แบบตามจำนวนชั้นของฉัตร และมีชื่อเรียกเฉพาะตามจำนวนชั้น ดังนี้

• พระนพปฎลมหาเศวตฉัตร เป็นฉัตรขาว 9 ชั้น มีระบาย 3 ชั้น ขลิบทอง แผ่ลวด และมียอด ฉัตรทำมาจากผ้าไหมขาวที่เย็บด้วยด้ายทอง มักปักเหนือพระราชอาสน์ที่สำคัญในพระบรมมหาราชวัง หรือกางกั้นเหนือพระแท่นที่บรรทม ปักพระยานมาศ และแขวนกางกั้นพระโกศทรงพระบรมศพ ใช้สำหรับพระมหากษัตริย์ที่ทรงรับพระราชพิธีบรมราชาภิเษกตามโบราณราชประเพณีแล้ว เรียกโดยย่อว่า “พระมหาเศวตฉัตร” ปัจจุบันมีพระมหาเศวตฉัตรกางกั้นโดยตลอดอยู่จำนวน 9 องค์ โดย 6 องค์อยู่ในพระบรมมหาราชวัง 2 องค์อยู่ในพระราชวังดุสิต และ 1 องค์อยู่ในพระราชวังบางปะอิน ดังนี้

• • พระที่นั่งจักรีมหาปราสาท ในพระบรมมหาราชวัง บริเวณท้องพระโรงกลาง เหนือพระที่นั่งพุดตานถม
  • พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ในพระบรมมหาราชวัง บริเวณท้องพระโรง เหนือพระแท่นราชบัลลังก์ประดับมุก
  • พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ในพระบรมมหาราชวัง บริเวณท้องพระโรง เหนือพระที่นั่งพุดตานกาญจนสิงหาสน์
  • พระที่นั่งไพศาลทักษิณ ในพระบรมมหาราชวัง บริเวณท้องพระโรง เหนือพระที่นั่งภัทรบิฐ
  • พระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน ในพระบรมมหาราชวัง เหนือพระแท่นราชบรรจถรณ์
  • พระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน ในพระบรมมหาราชวัง เหนือพระแท่นเครื่องพระสำอาง
  • พระที่นั่งอนันตสมาคม พระราชวังดุสิต บริเวณท้องพระโรงกลาง เหนือพระแท่นราชบัลลังก์
  • พระที่นั่งอัมพรสถาน พระราชวังดุสิต เหนือพระที่นั่งกง
  • พระที่นั่งวโรภาษพิมาน พระราชวังบางปะอิน เหนือพระแท่นราชบัลลังก์

ในปัจจุบัน พระนพปฎลมหาเศวตฉัตร ยังกางกั้นพระโกศทองใหญ่ เพื่อประกอบพระราชอิสริยยศพระบรมศพ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง เหนือพระแท่นสุวรรณเบญจดล ณ พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ในพระบรมมหาราชวัง อีกด้วย

• พระสัปตปฎลเศวตฉัตร เป็นฉัตรขาว 7 ชั้น มีลักษณะอื่น ๆ เหมือนพระนพปฎลมหาเศวตฉัตร ใช้สำหรับพระมหากษัตริย์ที่ยังมิได้ทรงรับพระบรมราชาภิเษก, สมเด็จพระอัครมเหสี, สมเด็จพระบรมราชินี, สมเด็จพระบรมราชชนก, สมเด็จพระบรมราชชนนี, สมเด็จพระยุพราช, สมเด็จพระบรมราชกุมารี โดยหากใช้กับสมเด็จพระอัครมเหสี, สมเด็จพระบรมราชชนนี, สมเด็จพระบรมราชกุมารี จะเรียกว่า สัปตปฎลเศวตฉัตร หรือพระเศวตฉัตร 7 ชั้น แต่ถ้าใช้กับสมเด็จพระยุพราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคล (วังหน้า) หรือตำแหน่งในปัจจุบันคือ สมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ สยามมกุฎราชกุมาร จะเรียกว่า พระบวรเศวตฉัตร ปัจจุบันมีสัปตปฎลเศวตฉัตรอยู่จำนวน 2 องค์ ดังนี้

• • พระที่นั่งไพศาลทักษิณ เหนือพระที่นั่งอัฐทิศอุทุมพรราชอาสน์
  • พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย เหนือพระที่นั่งบุษบกมาลามหาจักรพรรดิพิมาน

และในปัจจุบัน พระสัปตปฎลเศวตฉัตร ยังกางกั้นพระโกศทองใหญ่ เพื่อประกอบพระอิสริยยศพระศพ สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าพัชรกิติยาภา นเรนทิราเทพยวดี กรมหลวงราชสาริณีสิริพัชร มหาวัชรราชธิดา เหนือพระแท่นสุวรรณเบญจดล ณ พระที่นั่งพิมานรัตยา ในพระบรมมหาราชวัง อีกด้วย

• พระเบญจปฎลเศวตฉัตร เป็นฉัตรขาว 5 ชั้น มีระบายขลิบทองแผ่ลวดซ้อน 2 ชั้น ใช้สำหรับพระราชวงศ์ที่ดำรงพระอิสริยยศชั้นเจ้าฟ้า สมเด็จพระสังฆราชเจ้า ที่ได้รับมหาสมณุตมาภิเษกเป็น สมเด็จพระมหาสมณเจ้า และกรมพระราชวังบวรสถานพิมุข (วังหลังในอดีต)
• พระตรีปฎลเศวตฉัตร เป็นฉัตรขาว 3 ชั้น มีระบายขลิบทองแผ่ลวดซ้อน 2 ชั้น ใช้สำหรับสมเด็จพระสังฆราช เป็นฉัตรประจำเกียรติของฝ่ายสงฆ์ในระดับสูง

2. ฉัตรขาวลายทอง เป็นฉัตรพื้นสีขาวเขียนลายทอง มี 5 ชั้น สำหรับพระมเหสีชั้น สมเด็จพระอัครราชเทวี, พระบรมราชวงศ์ชั้นพระองค์เจ้า ที่ดำรงพระอิสริยยศเป็นเจ้าต่างกรมชั้น สมเด็จกรมพระยา และสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ

3. ฉัตรตาด มี 3 แบบ

• ฉัตรตาดขาว 5 ชั้น เป็นฉัตรสำหรับพระราชโอรส หรือพระราชธิดาของพระมหากษัตริย์ที่ดำรงพระอิสริยยศเป็นพระองค์เจ้าต่างกรม ชั้นกรมพระ
• ฉัตรตาดเหลือง 5 ชั้น เป็นฉัตรสำหรับพระราชโอรส หรือพระราชธิดาของพระมหากษัตริย์ที่ดำรงพระอิสริยยศเป็นพระองค์เจ้าต่างกรม ชั้นกรมหลวง กับเป็นฉัตรสำหรับสมเด็จพระสังฆราชเจ้า และเคยใช้สำหรับ สมเด็จพระญาณสังวร สมเด็จพระสังฆราชฯ ในงานพระศพ และตอนออกพระเมรุ
• ฉัตรตาดทอง 5 ชั้น หลัก ๆ เคยใช้สำหรับสมเด็จพระนางเจ้าอินทรศักดิศจี พระวรราชชายาใน ร.6 และพระนางเจ้าสุวัทนา พระวรราชเทวีใน ร.6

4. ฉัตรโหมด มี 5 แบบ

• ฉัตรโหมดขาว 5 ชั้น สำหรับพระราชโอรส หรือพระราชธิดาของพระมหากษัตริย์ ที่ดำรงพระอิสริยยศป็นพระองค์เจ้าต่างกรม ชั้นกรมขุน
• ฉัตรโหมดเหลือง 5 ชั้น สำหรับพระราชโอรส หรือพระราชธิดาของพระมหากษัตริย์ ที่ดำรงพระยศเป็นพระองค์เจ้าต่างกรม ชั้นกรมหมื่น
• ฉัตรโหมดทอง 5 ชั้น สำหรับพระราชโอรส หรือพระราชธิดาของพระมหากษัตริย์ ที่ดำรงพระยศเป็นพระองค์เจ้า แต่มิได้ทรงกรม, พระนางเธอ, พระวรราชชายา
• ฉัตรโหมดเงิน 3 ชั้น สำหรับพระราชโอรส หรือพระราชธิดาในสมเด็จพระบวรราชเจ้า ที่ดำรงพระยศเป็น พระองค์เจ้าต่างกรม
• ฉัตรโหมดทอง 3 ชั้น สำหรับพระราชโอรส หรือพระราชธิดาในสมเด็จพระบวรราชเจ้า ที่มิได้ทรงกรม

เนื่องจากในปัจจุบัน ราชวงศ์จักรีไม่ได้มีพระบรมวงศานุวงศ์จำนวนมากเท่าเมื่อก่อน เราจึงไม่ค่อยได้ยินการใช้ฉัตรชนิดอื่น ๆ นัก ทั้งนี้ทั้งนั้น มีอีกเรื่องที่ควรทำความเข้าใจ คือตามที่เข้าใจกันมา ฉัตร 9 ชั้นสำหรับพระมหากษัตริย์ ฉัตร 7 ชั้นสำหรับพระมหาอุปราช ฉัตร 5 ชั้นสำหรับเจ้านาย นั้น จริง ๆ แล้วไม่ใช่เช่นนั้น เพราะการกำหนดชั้นฉัตรมีรายละเอียดมากกว่านั้น

สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ เคยทรงอธิบายไว้ว่า นั่นเป็นความเข้าใจผิด พระมหากษัตริย์สามารถทรงใช้ฉัตรได้ตั้งแต่ชั้นเดียวจนถึง 9 ชั้น ขึ้นอยู่กับประเภทของฉัตรและการใช้งาน ดังที่เราอาจจะเคยเห็นพระกลดเป็นฉัตรชั้นเดียว ชุมสายเป็นฉัตร 3 ชั้น เครื่องพระอภิรุมเป็นฉัตร 5 ชั้น ฉัตรพระคชาธารเป็นฉัตร 7 ชั้น และฉัตรพระแท่นเศวตฉัตรเป็นฉัตร 9 ชั้น ส่วนพระมหาอุปราชที่กำหนดพระยศใช้ฉัตร 7 ชั้น แปลว่าจะใช้ได้ไม่เกิน 7 ชั้น เจ้านายที่กำหนดว่าใช้ฉัตร 5 ชั้น แปลว่าจะใช้ได้ไม่เกิน 5 ชั้น ส่วนการกำหนดฉัตรตามพระยศเป็นการกำหนดชั้นสูงสุดที่ใช้ได้ เว้นแต่จะโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมพระราชทานเป็นกรณีพิเศษจึงใช้ได้

อย่างที่เห็นในปัจจุบัน ตามพระอิสริยยศแล้ว สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง จะทรงใช้พระสัปตปฎลเศวตฉัตร (7 ชั้น) และสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าพัชรกิติยาภา นเรนทิราเทพยวดี กรมหลวงราชสาริณีสิริพัชร มหาวัชรราชธิดา จะทรงใช้พระเบญจปฎลเศวตฉัตร (5 ชั้น)

ทว่าพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯ ให้ถวายพระนพปฎลมหาเศวตฉัตร (9 ชั้น) กางกั้นเหนือพระโกศสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง เป็นกรณีพิเศษ เพื่อเทิดทูนในฐานะ “แม่ของแผ่นดิน” ผู้ทรงบำเพ็ญพระราชกรณียกิจคู่พระบารมีมาโดยตลอด เช่นเดียวกับการสถาปนาพระเกียรติยศถวายพระสัปตปฎลเศวตฉัตร (7 ชั้น) แด่สมเด็จเจ้าฟ้าพัชรกิติยาภา นเรนทิราเทพยวดี กรมหลวงราชสาริณีสิริพัชร มหาวัชรราชธิดา เป็นกรณีพิเศษเช่นกัน เพื่อเป็นการเฉลิมพระเกียรติยศที่ทรงอุทิศพระองค์ปฏิบัติงานด้านกระบวนการยุติธรรมและการสาธารณกุศลเพื่อประชาชนมาอย่างต่อเนื่อง