“ม.จ. สุภัทรดิศ ดิศกุล” คนต้นคิด ผู้ทวงคืนทับหลังนารายณ์บรรทมสินธุ์คืนสู่ไทย

สำหรับคนที่อยู่ในแวดวงประวัติศาสตร์ศิลปะและโบราณคดีไทยอาจจะยังพอจำกันได้ ว่าเมื่อวาน (10 พฤศจิกายน) ในอดีตมีเหตุการณ์หนึ่งเกิดขึ้นเมื่อนานมาแล้ว จนอาจกลายเป็นวันสำคัญเล็ก ๆ ของคนในวงการนี้ แม้ว่าวันดังกล่าวจะไม่ได้ปรากฏความสำคัญบนปฏิทิน ไม่ใช่วันหยุดนักขัตฤกษ์ แต่ก็ถือว่าเป็นอีกวันหนึ่งที่น่าจดจำสำหรับใช้บันทึกเรื่องราวปลายทางและตอนจบของเหตุการณ์ที่ใช้เวลาในการดำเนินการราว 15-16 ปีเลยทีเดียว

ในปี พ.ศ. 2531 หรือเมื่อ 38 ปีก่อน วันที่ 10 พฤศจิกายน เป็นวันที่ประเทศไทยเราได้รับสมบัติของชาติชิ้นหนึ่งคืนกลับมาจากประเทศสหรัฐอเมริกา สมบัติชิ้นนั้นคือ “ทับหลังนารายณ์บรรทมสินธุ์” ที่ถูกลักลอบนำออกไปจากปราสาทหินเขาพนมรุ้ง จังหวัดบุรีรัมย์ ซึ่งเป็นเวลาเกือบ 30 ปีที่โบราณวัตถุชิ้นนี้หายไปจากประเทศไทย (นับตั้งแต่ช่วงเวลาที่สันนิษฐานว่าถูกโจรกรรมออกไปจนถึงวันที่ได้รับกลับคืนมา) ซึ่งใช้เวลาในการเรียกร้องทวงคืนจากสถาบันศิลปะแห่งชิคาโก นานกว่า 10 ปี โดยบุคคลผู้มีคุณูปการในการเดินเรื่องเพื่อนำโบราณวัตถุชิ้นนี้กลับสู่แผ่นดินไทยก็คือ หม่อมเจ้าสุภัทรดิศ ดิศกุล

หม่อมเจ้าสุภัทรดิศ ดิศกุล คือใคร

ศาสตราจารย์ หม่อมเจ้าสุภัทรดิศ ดิศกุล ทรงเป็นนักประวัติศาสตร์ศิลปะและโบราณคดีชาวไทย เป็นพระโอรสในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ กับหม่อมเจิม ดิศกุล ณ อยุธยา (สกุลเดิม สนธิรัตน์) ประสูติเมื่อวันที่ 23 พฤศจิกายน พ.ศ. 2466 และสิ้นชีพิตักษัยในวันที่ 6 พฤศจิกายน พ.ศ. 2546 พระชันษา 79 ปี

พระองค์ทรงมีบทบาทสำคัญในการวางรากฐานการศึกษาประวัติศาสตร์ศิลปะในประเทศไทย รวมถึงการก่อตั้งและพัฒนาคณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร และที่สำคัญที่สุด คือการที่พระองค์เป็นผู้ที่พบ ทับหลังนารายณ์บรรทมสินธุ์ ของปราสาทหินเขาพนมรุ้ง ที่ถูกสันนิษฐานว่าถูกโจรกรรมจากแผ่นดินไทยราวปี พ.ศ. 2507-2508 ช่วงที่เกิดสงครามเวียดนาม และถูกนำไปจัดแสดงอยู่ในสถาบันศิลปะแห่งชิคาโก สหรัฐอเมริกา จึงได้มีการทำเรื่องทวงทับหลังชิ้นนี้กลับคืนสู่ประเทศไทยได้สำเร็จ

เรื่องราวการทวงคืนที่ใช้เวลานานกว่า 10 ปี

จุดเริ่มต้นในการพบทับหลังชิ้นนี้ในต่างแดน เกิดขึ้นในช่วงปี พ.ศ. 2515 ขณะที่พระองค์ทรงดำรงตำแหน่งเป็นคณบดีคณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร และ ดร.ไฮแรม วูดเวิร์ด จูเนียร์ อดีตอาสาสมัครสันติภาพ ที่เคยสอนในมหาวิทยาลัยศิลปากร พระองค์ได้รับเชิญไปบรรยายเกี่ยวกับศิลปะไทยในสหรัฐอเมริกา ระหว่างนั้นได้มีโอกาสเข้าชมโบราณวัตถุชิ้นต่าง ๆ ที่จัดแสดงภายในสถาบันศิลปะแห่งชิคาโก และบังเอิญสะดุดตาเข้ากับโบราณวัตถุชิ้นหนึ่ง ทรงจำได้ทันทีว่าทับหลังชิ้นนี้ที่จัดแสดงอยู่ เป็นทับหลังนารายณ์บรรทมสินธุ์จากอุทยานประวัติศาสตร์พนมรุ้ง เหตุที่ทรงจำได้แม่นยำ เพราะก่อนหน้านั้น พนะองค์เคยตรวจปรู๊ฟภาพทับหลังชิ้นดังกล่าวในหนังสือของกรมศิลปากรมาก่อน

หลังจากเสด็จกลับประเทศไทย พระองค์ทรงทำหนังสือแจ้งอธิบดีกรมศิลปากร เมื่อวันที่ 15 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2516 เพื่อเสนอให้ดำเนินการติดต่อขอทับหลังชิ้นนี้กลับคืนสู่ประเทศไทย นับเป็นจุดเริ่มต้นสำคัญของกระบวนการทวงคืนอย่างเป็นทางการ

อย่างไรก็ตาม การทวงคืนโบราณวัตถุชิ้นนี้ไม่ได้ราบรื่น กรมศิลปากรพยายามประสานงานผ่านหน่วยงานต่าง ๆ ทั้งรัฐบาลสหรัฐฯ กระทรวงการต่างประเทศ และองค์กรด้านวัฒนธรรมระหว่างประเทศ ทว่าการดำเนินการในช่วงแรกไม่ประสบผลสำเร็จ ส่วนหนึ่งเป็นเพราะประเทศไทยยังไม่ได้เข้าร่วมอนุสัญญายูเนสโก พ.ศ. 2513 ว่าด้วยการป้องกันการนำเข้า ส่งออก และโอนกรรมสิทธิ์ทรัพย์สินทางวัฒนธรรมโดยมิชอบด้วยกฎหมาย ไม่เพียงเท่านั้น ยังพบว่าทางสถาบันศิลปะแห่งชิคาโก เคยพยายามเจรจาเสนอแนวทางแลกเปลี่ยนโบราณวัตถุที่มีคุณค่าทางศิลปะใกล้เคียงกัน แต่ฝ่ายไทยยืนยันที่จะขอทับหลังกลับคืนโดยไม่แลกเปลี่ยน

เรื่องราวการทวงคืนนี้ยืดเยื้อมานับสิบปี กระทั่งได้รับความสนใจอีกครั้งในช่วง พ.ศ. 2530-2531 เมื่อปราสาทหินพนมรุ้งถูกบูรณะเสร็จเรียบร้อย และมีพิธีเปิดอุทยานประวัติศาสตร์พนมรุ้ง ในวันที่ 21 พฤษภาคม พิธีเปิดครั้งนั้นได้มีการเว้นช่องว่างสำหรับทับหลังนารายณ์บรรทมสินธุ์ไว้ชิ้นเดียว ส่งผลให้มีการรื้อฟื้นเรื่องการขอคืนทับหลังขึ้นมาใหม่ ซึ่งครั้งนี้มีการรณรงค์กันอย่างกว้างขวางทั้งในกรุงเทพมหานคร ต่างจังหวัด ชาวไทยในชิคาโก รวมทั้งชาวอเมริกันและชาติอื่น ๆ ได้ให้การสนับสนุน แม้แต่วงคาราบาว ก็ได้แต่งเพลง “ทับหลัง” และใช้เป็นชื่ออัลบั้มชุดที่ 9 เพื่อเรียกร้องเรื่องนี้โดยเฉพาะ

กระแสเรียกร้องเกิดขึ้นทั้งที่จังหวัดบุรีรัมย์ โดยมีรองศาสตราจารย์ วันชัย วัฒนกุล อธิการบดีวิทยาลัยครูบุรีรัมย์ เป็นประธาน อาจารย์เทียนชัย ให้ศิริกุล และผู้ช่วยศาสตราจารย์ วิสุทธิ์ ภิญโญวาณิชกะ เป็นเลขานุการ ร่วมกับข้าราชการ พ่อค้าประชาชน และนักเรียนนักศึกษารวมกว่า 15,000 คน ได้ชุมนุมกันเพื่อเรียกร้องขอทับหลังคืน โดยทำหนังสือถึงเอกอัครราชทูตสหรัฐประจำประเทศไทย ผ่านพร อุดมพงษ์ ผู้ว่าราชการจังหวัดบุรีรัมย์ในขณะนั้น และจากคนไทยในเมืองชิคาโกที่รวมตัวกันแสดงจุดยืนเรียกร้องให้ทางการสหรัฐฯ ส่งคืนโบราณวัตถุชิ้นนี้

วันที่ทับหลังกลับคืนสู่ประเทศไทย

กระทั่งในวันที่ 9 พฤศจิกายน พ.ศ. 2531 สถาบันศิลปะแห่งชิคาโก ก็ได้ส่งมอบทับหลังนารายณ์บรรทมสินธุ์คืนแก่ประเทศไทย ในนามของหม่อมเจ้าสุภัทรดิศ ดิศกุล โดยทับหลังถูกบรรทุกขึ้นเครื่องบินของสายการบินยูไนเต็ดแอร์ไลน์ และถึงท่าอากาศยานกรุงเทพ (สนามบินดอนเมือง) ในวันถัดมา ซึ่งก็คือวันที่ 10 พฤศจิกายน พ.ศ. 2531 จากนั้นก็มีการนำกลับไปประดิษฐาน ณ ตำแหน่งเดิม บริเวณซุ้มประตูด้านทิศตะวันออกของปราสาทพนมรุ้ง ในวันที่ 7 ธันวาคม พ.ศ. 2531

เป็นเวลานานเกือบ 30 ปีที่สมบัติชิ้นนี้หายไปจากประเทศไทย และใช้เวลาในการดำเนินการทวงคืนนานถึง 15 ปีเลยทีเดียว

จากเหตุการณ์นี้ พระองค์เคยทรงกล่าวถึงผลงานที่ทรงภาคภูมิพระทัยที่สุดในชีวิตไว้ 2 เรื่อง ได้แก่ การบุกเบิกการสอนวิชาประวัติศาสตร์ศิลปะในประเทศไทย และการที่ประเทศไทยสามารถทวงคืนทับหลังนารายณ์บรรทมสินธุ์กลับคืนมาได้สำเร็จ

เรื่องน่ารู้เกี่ยวกับ “ทับหลังนารายณ์บรรทมสินธุ์” แห่งอุทยานประวัติศาสตร์พนมรุ้ง

ทับหลัง (Lintel) คือแท่งหินที่วางพาดอยู่เหนือกรอบประตูหรือช่องทางเข้า ทำหน้าที่เป็นส่วนหนึ่งของโครงสร้างสถาปัตยกรรมเพื่อรองรับน้ำหนักส่วนบนของอาคาร ในศาสนสถานแบบขอมโบราณ ทับหลังมักได้รับการแกะสลักเป็นภาพเทพเจ้า สัตว์ในตำนาน หรือเรื่องราวทางศาสนา จึงมีความสำคัญทั้งในด้านสถาปัตยกรรม ศิลปกรรม และความเชื่อ

เดิมทับหลังชิ้นนี้ติดตั้งอยู่บริเวณประตูมุขโถงด้านตะวันออกตอนนอกของปราสาทประธาน ปราสาทหินพนมรุ้ง อำเภอเฉลิมพระเกียรติ จังหวัดบุรีรัมย์ ซึ่งปราสาทพนมรุ้งเป็นศาสนสถานในวัฒนธรรมเขมรโบราณ สร้างขึ้นบนภูเขาไฟที่ดับสนิทแล้ว และมีพัฒนาการก่อสร้างต่อเนื่องหลายยุคสมัย และทับหลังชิ้นนี้จึงเป็นส่วนหนึ่งขององค์ประกอบทางสถาปัตยกรรมดั้งเดิม ไม่ใช่โบราณวัตถุที่ถูกนำมาตั้งประดับภายหลัง

ทับหลังนารายณ์บรรทมสินธุ์เป็นงานศิลปกรรมในวัฒนธรรมเขมรที่พบในประเทศไทย โดยมีการกำหนดอายุไว้ในช่วงหลังสมัยปราสาทนครวัด ลักษณะงานแกะสลักแสดงให้เห็นพัฒนาการของศิลปะเขมรในช่วงปลายพุทธศตวรรษที่ 17 เป็นต้นมา ทั้งรูปแบบเครื่องแต่งกาย เครื่องประดับ และองค์ประกอบภาพ นั่นทำให้ทับหลังชิ้นนี้กำหนดอายุไว้ราว พ.ศ. 1675-1700 หรือประมาณ ค.ศ. 1132-1157 ซึ่งอยู่ในช่วงหลังสมัยปราสาทนครวัด หากนับถึง พ.ศ. 2569 จะมีอายุประมาณ 869-894 ปี

ภาพตรงกลางของทับหลังเป็นเรื่องราวจากคติความเชื่อในศาสนาฮินดู ลัทธิไวษณพนิกาย ซึ่งนับถือพระวิษณุหรือพระนารายณ์เป็นเทพเจ้าสูงสุด องค์ประกอบสำคัญของงานมีดังนี้

• พระนารายณ์ (พระวิษณุ) เทพเจ้าสี่กร บรรทมตะแคงขวา พระหัตถ์ขวาหน้ารองรับพระเศียร พระหัตถ์ขวาหลังถือจักร พระหัตถ์ซ้ายหน้าถือคทา และพระหัตถ์ซ้ายหลังถือสังข์
• พญาอนันตนาคราช พญานาคที่พระนารายณ์ทรงบรรทมอยู่เหนือร่างของพญานาค ซึ่งทอดตัวอยู่บนหลังมังกรอีกชั้นหนึ่ง
• พระนางลักษมี พระชายาของพระนารายณ์ ประทับอยู่บริเวณปลายพระบาท
• ดอกบัว มีก้านดอกบัวผุดขึ้นจากพระนาภีของพระนารายณ์
• พระพรหม ประทับอยู่ภายในดอกบัว มีสี่พักตร์และสี่กร ทรงเป็นเทพผู้สร้างโลก

เรื่องราวนี้สื่อถึงช่วงเวลาที่พระนารายณ์ทรงบรรทมเหนือพญาอนันตนาคราชในห้วงจักรวาล ก่อนการสร้างโลก โดยมีพระพรหมถือกำเนิดขึ้นจากดอกบัวที่ผุดจากพระนาภีของพระองค์และนอกจากภาพเทพเจ้าตรงกลางแล้ว บริเวณด้านข้างยังมีภาพสัตว์และลวดลายประดับที่น่าสนใจ ได้แก่

• หน้ากาล ใบหน้าสัตว์ในคติศิลปกรรมเขมรที่คายท่อนพวงมาลัยออกมา อยู่บริเวณปลายทั้งสองด้าน
• ครุฑ ปรากฏอยู่เหนือหน้ากาล
• นกหัสดีลิงค์คาบช้าง สัตว์ในจินตนาการที่มีรูปร่างคล้ายนกแต่มีงวงอย่างช้าง
• ลิงอุ้มลูก เป็นอีกหนึ่งรายละเอียดที่แสดงให้เห็นความหลากหลายของภาพสลัก
• นกแก้ว 2 ตัว ปรากฏอยู่ใต้หน้ากาล

รายละเอียดเหล่านี้ทำให้ทับหลังไม่ได้มีเพียงภาพเทพเจ้าขนาดใหญ่ แต่ยังเต็มไปด้วยองค์ประกอบย่อยที่ต้องอาศัยความประณีตในการแกะสลัก

สำหรับเหตุการณ์ก่อนถูกโจรกรรม ทับหลังชิ้นนี้ไม่ได้อยู่ในสภาพติดตั้งบนประตูอย่างสมบูรณ์แล้ว แต่ตกลงมากองอยู่บริเวณพื้นใกล้ปราสาทประธาน และแตกออกเป็น 2 ส่วน พบหลักฐานภาพถ่ายเก่าแก่ที่สุดที่ยืนยันตำแหน่งและสภาพของทับหลัง คือภาพถ่ายเมื่อครั้งสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ เสด็จประพาสปราสาทพนมรุ้ง เมื่อวันที่ 26 มกราคม พ.ศ. 2472 ต่อมา นายมานิต วัลลิโภดม จากกรมศิลปากร ได้ถ่ายภาพไว้อีกครั้งใน พ.ศ. 2503 ซึ่งภาพถ่ายทั้งสองช่วงเวลาช่วยยืนยันว่าทับหลังชิ้นนี้เคยอยู่ที่ปราสาทพนมรุ้งจริง

จากหลักฐานที่มีการสืบค้น คาดว่าทับหลังสูญหายไปจากปราสาทพนมรุ้งประมาณ พ.ศ. 2507-2508 โดยทางกรมศิลปากรติดตามจนพบชิ้นส่วนด้านซ้ายเมื่อวันที่ 13 สิงหาคม พ.ศ. 2508 ที่ร้านขายของเก่า Capital Antique บริเวณราชประสงค์ กรุงเทพมหานคร จึงยึดกลับมาได้ แต่ยังขาดอีกส่วนหนึ่ง ซึ่งก็คือส่วนที่เดินทางไปอยู่ที่สถาบันศิลปะแห่งชิคาโก สหรัฐอเมริกา ก่อนจะถูกพบโดยหม่อมเจ้าสุภัทรดิศ ดิศกุล และ ดร.ไฮแรม วูดเวิร์ด จูเนียร์

จากข้อมูลที่มีการเผยแพร่ระบุว่า ทับหลังชิ้นที่ไปอยู่ในสหรัฐฯ เป็นกรรมสิทธิ์ของเจมส์ อัลสดอร์ฟ นักสะสมและนักธุรกิจชาวอเมริกัน ซึ่งให้สถาบันศิลปะแห่งชิคาโกยืมไปจัดแสดง อย่างไรก็ตาม รายละเอียดเกี่ยวกับผู้ที่นำทับหลังออกจากประเทศไทยและกระบวนการซื้อขาย ปัจจุบันยังมีข้อสันนิษฐานหลายประการ

ทับหลังนารายณ์บรรทมสินธุ์ ไม่ได้เป็นเพียงงานแกะสลักหินโบราณที่มีความงดงามทางศิลปะเท่านั้น แต่ยังเป็นโบราณวัตถุที่สะท้อนความเชื่อทางศาสนาฮินดู ความสามารถของช่างในอดีต ตลอดจนประวัติศาสตร์การสูญหายและการทวงคืนมรดกทางวัฒนธรรมของไทย ปัจจุบัน ทับหลังนารายณ์บรรทมสินธุ์กลับไปประดิษฐานอยู่ ณ ตำแหน่งเดิม บริเวณประตูด้านทิศตะวันออกของปราสาทประธาน ปราสาทหินพนมรุ้ง จังหวัดบุรีรัมย์

ภารกิจทวงคืนทับหลังนารายณ์บรรทมสินธุ์ในครั้งนี้ นับเป็นหนึ่งในคุณูปการสำคัญของ ศาสตราจารย์ หม่อมเจ้าสุภัทรดิศ ดิศกุล ผู้ทรงใช้ทั้งความรู้ ความเชี่ยวชาญ และความทรงจำทางประวัติศาสตร์ศิลปะ เป็นจุดเริ่มต้นในการติดตามโบราณวัตถุล้ำค่ากลับคืนสู่แผ่นดินไทย แม้จะต้องใช้เวลายาวนานกว่าทศวรรษและเผชิญอุปสรรคมากมาย แต่พระองค์ก็ทรงเป็นผู้จุดประกายและผลักดันให้เรื่องนี้เกิดขึ้นอย่างเป็นรูปธรรม ความสำเร็จครั้งนี้จึงไม่ได้เป็นเพียงการได้โบราณวัตถุชิ้นหนึ่งกลับคืนมาเท่านั้น หากยังเป็นคุณูปการต่อการอนุรักษ์มรดกทางศิลปวัฒนธรรมของชาติ และเป็นเครื่องเตือนใจให้เห็นว่าความรู้ ความมุ่งมั่น และการไม่ละเลยคุณค่าของประวัติศาสตร์ สามารถสร้างความเปลี่ยนแปลงที่ยิ่งใหญ่ได้จริง