การใช้ชีวิตอยู่ในสังคมทุกวันนี้ แทบไม่ต่างอะไรกับการเอาตัวรอดในเกมเซอร์ไววัล แต่ละวันเต็มไปด้วยเรื่องราวชวนปวดหัว ยิ่งในยุคที่มีโซเชียลมีเดียช่วยเป็นช่องทางในการแสดงออกด้วยแล้ว เราก็จะเห็นผู้คนมากมายออกมาเล่าเรื่องแปลก ๆ ที่ตนเองพบเจอในฐานะของ “ผู้บริโภค” เช่น การถูกเอารัดเอาเปรียบจากการเข้าใช้บริการต่าง ๆ การได้รับความไม่เป็นธรรมในการซื้อสินค้าอุปโภคบริโภค ตามที่มีรีวิวนู่นนี่นั่นให้อ่านและเป็นดราม่าเสมอ ๆ มีทั้งที่เกิดขึ้นจริงบ้าง เกินจริงบ้าง เรื่องมโนเป็นตุเป็นตะบ้าง จนหลายคนอาจเริ่มเป็นกังวลว่า สักวันหนึ่ง อาจเป็นตัวเราเองก็ได้ที่แจ็กพอตเจอเรื่องแบบนี้ขึ้นมา
คำถามก็คือ หากเราพบเจอเรื่องแบบนี้กับตัวเอง เราเคยรู้หรือไม่ว่ามีกฎหมายหลายข้อที่คุ้มครองเราอยู่ เอาเข้าจริงกฎหมายที่ผู้บริโภคควรรู้ในประเทศไทย มีหลายฉบับที่มีความเกี่ยวข้องกับชีวิตประจำวันมากกว่าที่คิด ตั้งแต่การซื้อสินค้าในห้างสรรพสินค้า การสั่งของออนไลน์ การใช้บริการร้านอาหาร การทอนเงิน การซื้อบ้าน การผ่อนสินค้า ไปจนถึงการใช้บัตรเครดิต
ผู้บริโภคไม่จำเป็นต้องจำตัวบทกฎหมายทุกมาตรา แต่ควรรู้ว่าเมื่อเกิดปัญหาแต่ละประเภท เรามีสิทธิอะไร ผู้ประกอบการมีหน้าที่อะไร และสามารถเรียกร้องความเป็นธรรมได้อย่างไร ว่าในฐานะผู้บริโภคและประชาชนคนหนึ่งในประเทศนี้ กฎหมายคุ้มครองเราอย่างไรบ้าง และสิ่งที่เราควรรู้เกี่ยวกับกฎหมายนั้น ๆ อย่างคร่าว ๆ
1. กฎหมายเกี่ยวกับสิทธิของผู้บริโภคโดยตรง
พระราชบัญญัติคุ้มครองผู้บริโภค พ.ศ. 2522
เป็นกฎหมายพื้นฐานที่กำหนดสิทธิของผู้บริโภคและหน้าที่ของผู้ประกอบธุรกิจ โดยผู้บริโภคมีสิทธิสำคัญ 5 ประการ คือ
- สิทธิที่จะได้รับข้อมูลข่าวสารและคำอธิบายเกี่ยวกับสินค้าหรือบริการที่ถูกต้องและเพียงพอ
- สิทธิที่จะเลือกซื้อสินค้าและบริการได้อย่างอิสระ
- สิทธิที่จะได้รับความปลอดภัยจากการใช้สินค้าหรือบริการ
- สิทธิที่จะได้รับความเป็นธรรมในการทำสัญญา
- สิทธิที่จะได้รับการพิจารณาและชดเชยความเสียหาย
ตัวอย่างที่พบในชีวิตประจำวัน เช่น
- โฆษณาสินค้าเกินจริงหรือทำให้เข้าใจผิด
- ผู้ขายปกปิดข้อมูลสำคัญเกี่ยวกับสินค้า
- สินค้าไม่ตรงกับรายละเอียดที่โฆษณาไว้
- ถูกเอาเปรียบจากการให้บริการที่ไม่เป็นธรรม
กฎหมายฉบับนี้ถือเป็นพื้นฐานสำคัญในการคุ้มครองผู้บริโภค โดยมีสำนักงานคณะกรรมการคุ้มครองผู้บริโภค (สคบ.) เป็นหน่วยงานหลักที่รับผิดชอบ
พระราชบัญญัติขายตรงและตลาดแบบตรง พ.ศ. 2545
เกี่ยวข้องกับการซื้อสินค้าหรือบริการผ่านช่องทางที่ผู้บริโภคไม่ได้เข้าไปเลือกซื้อจากร้านค้าตามปกติ เช่น การเสนอขายผ่านตัวแทนขาย การขายทางโทรศัพท์ หรือการขายผ่านช่องทางออนไลน์ในลักษณะที่เข้าข่ายตลาดแบบตรง
สิ่งที่ควรรู้
- ผู้ประกอบธุรกิจบางประเภทต้องจดทะเบียนตามกฎหมาย
- ผู้บริโภคมีสิทธิได้รับเอกสารหลักฐานการซื้อขาย
- การซื้อขายบางประเภทมีสิทธิเลิกสัญญาและคืนสินค้าได้ภายในระยะเวลาที่กฎหมายกำหนด โดยทั่วไปคือ 7 วัน ทั้งนี้ต้องพิจารณาประเภทสัญญาและข้อยกเว้นด้วย
ตัวอย่างในชีวิตประจำวัน เช่น ซื้อสินค้าโดยได้รับการเสนอขายผ่านเว็บไซต์หรือช่องทางออนไลน์ แล้วต้องการยกเลิกการซื้อขายตามสิทธิที่กฎหมายรับรอง
พระราชบัญญัติความรับผิดต่อความเสียหายที่เกิดขึ้นจากสินค้าที่ไม่ปลอดภัย พ.ศ. 2551
เป็นกฎหมายที่กำหนดความรับผิดของผู้ประกอบการที่เกี่ยวข้องกับสินค้าที่ไม่ปลอดภัย จนก่อให้เกิดความเสียหายแก่ผู้บริโภค
ตัวอย่างในชีวิตประจำวัน เช่น
- เครื่องใช้ไฟฟ้าระเบิดหรือเกิดไฟฟ้าช็อตจากความบกพร่องของสินค้า
- อาหารปนเปื้อนจนทำให้ผู้บริโภคได้รับอันตราย
- เครื่องสำอางมีสารอันตรายที่ก่อให้เกิดความเสียหาย
- อุปกรณ์หรือเครื่องมือที่มีข้อบกพร่องจนทำให้เกิดอุบัติเหตุ
จุดสำคัญของกฎหมายฉบับนี้ คือผู้บริโภคไม่จำเป็นต้องพิสูจน์ว่าผู้ประกอบการจงใจหรือประมาทเลินเล่อเสมอไป แต่ยังต้องพิสูจน์องค์ประกอบตามกฎหมาย เช่น ความเสียหายและความเกี่ยวข้องกับสินค้าที่ไม่ปลอดภัย
พระราชบัญญัติว่าด้วยข้อสัญญาที่ไม่เป็นธรรม พ.ศ. 2540
กฎหมายที่ช่วยคุ้มครองผู้บริโภคจากสัญญาที่มีเงื่อนไขเอาเปรียบมากเกินสมควร โดยเฉพาะสัญญาสำเร็จรูปที่ผู้ประกอบธุรกิจเป็นผู้กำหนดเงื่อนไขไว้ล่วงหน้า
ตัวอย่างในชีวิตประจำวัน เช่น
- สัญญาที่ระบุว่าผู้ประกอบธุรกิจไม่ต้องรับผิดชอบต่อความเสียหายใด ๆ ทั้งสิ้น
- สัญญาที่เปิดโอกาสให้ผู้ประกอบธุรกิจเปลี่ยนแปลงเงื่อนไขฝ่ายเดียวโดยไม่มีเหตุผลอันสมควร
- เงื่อนไขริบเงินมัดจำที่สูงเกินส่วน
- ข้อตกลงที่กำหนดภาระดอกเบี้ยหรือค่าปรับเกินสมควร
ข้อควรรู้คือ การมีข้อความระบุไว้ในสัญญาไม่ได้หมายความว่าข้อความนั้นจะบังคับใช้ได้ทุกกรณี หากเป็นข้อสัญญาที่ไม่เป็นธรรม ศาลอาจให้มีผลบังคับเพียงเท่าที่เป็นธรรมและพอสมควรแก่กรณี
พระราชบัญญัติวิธีพิจารณาคดีผู้บริโภค พ.ศ. 2551
เป็นกฎหมายเกี่ยวกับกระบวนการดำเนินคดีระหว่างผู้บริโภคกับผู้ประกอบธุรกิจ โดยวางหลักเกณฑ์บางประการให้ผู้บริโภคได้รับความสะดวกและเป็นธรรมในการต่อสู้คดี
ตัวอย่างในชีวิตประจำวัน เช่น
- ซื้อสินค้าแล้วเกิดความเสียหายจนต้องฟ้องร้องเรียกค่าเสียหาย
- ได้รับบริการที่ไม่เป็นไปตามสัญญาจนเกิดความเสียหาย
- ผู้ประกอบธุรกิจปฏิเสธความรับผิดชอบจนต้องเข้าสู่กระบวนการศาล
ข้อควรรู้คือ คดีผู้บริโภคมีหลักเกณฑ์ด้านภาระการพิสูจน์และขั้นตอนดำเนินคดีบางประการที่แตกต่างจากคดีแพ่งทั่วไป
2. กฎหมายเกี่ยวกับการซื้อขายสินค้าและบริการ
พระราชบัญญัติว่าด้วยราคาสินค้าและบริการ พ.ศ. 2542
เกี่ยวข้องกับการกำกับดูแลราคาสินค้าและบริการ รวมถึงการป้องกันการเอาเปรียบผู้บริโภคจากการกำหนดราคาและการจำหน่ายสินค้า
ข้อควรรู้ คือ
- สินค้าบางประเภทต้องแสดงราคาจำหน่ายให้ชัดเจน
- ผู้ขายต้องจำหน่ายสินค้าในราคาที่แสดงหรือแจ้งไว้ตามหลักเกณฑ์ที่เกี่ยวข้อง
- การกักตุนสินค้าเพื่อเก็งกำไรหรือปฏิเสธการจำหน่ายโดยไม่มีเหตุอันสมควรในกรณีที่กฎหมายห้าม อาจมีความผิด
- การฉวยโอกาสขึ้นราคาสินค้าบางประเภทอาจเข้าข่ายความผิดตามกฎหมาย
- การปัดเศษเงินทอนตามใจชอบเมื่อชำระด้วยเงินสด และการปัดเศษยอดชำระเมื่อจ่ายผ่านการโอนเงิน โดยเรียกเก็บเกินราคาที่แสดงไว้ อาจมีความผิด
ตัวอย่างในชีวิตประจำวัน เช่น ร้านค้าไม่ติดป้ายราคา คิดเงินแพงกว่าราคาที่แสดง หรือเรียกเก็บเงินเพิ่มโดยไม่แจ้งให้ทราบ
พระราชบัญญัติมาตราชั่งตวงวัด พ.ศ. 2542
เกี่ยวข้องกับความถูกต้องของเครื่องชั่ง เครื่องตวง และเครื่องวัดที่ใช้ในการซื้อขายสินค้า
ตัวอย่างในชีวิตประจำวัน เช่น
- ซื้อเนื้อสัตว์หรือผักแล้วได้รับน้ำหนักไม่ครบตามที่จ่ายเงิน
- เครื่องชั่งในร้านค้าแสดงน้ำหนักคลาดเคลื่อน
- ซื้อสินค้าตามปริมาตร แต่ได้รับปริมาณไม่ตรงตามที่ระบุ
ผู้บริโภคควรรู้ว่าเครื่องชั่งและเครื่องตวงที่ใช้ในการซื้อขายต้องเป็นไปตามมาตรฐานและหลักเกณฑ์ที่กฎหมายกำหนด
พระราชบัญญัติว่าด้วยธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์ พ.ศ. 2544
เกี่ยวข้องกับการทำธุรกรรมผ่านระบบอิเล็กทรอนิกส์ เช่น การซื้อขายออนไลน์ การทำสัญญาผ่านเว็บไซต์ และการใช้ลายมือชื่ออิเล็กทรอนิกส์
ข้อควรรู้ คือ
- สัญญาที่ทำผ่านช่องทางอิเล็กทรอนิกส์สามารถมีผลผูกพันทางกฎหมายได้
- ข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์สามารถใช้เป็นพยานหลักฐานได้ตามหลักเกณฑ์ของกฎหมาย
- การตกลงซื้อขายผ่านข้อความหรืออีเมลไม่ได้หมายความว่าไม่มีผลทางกฎหมายเพียงเพราะไม่ได้เซ็นเอกสารกระดาษ
ตัวอย่างในชีวิตประจำวัน เช่น การตกลงซื้อสินค้า การยืนยันคำสั่งซื้อ และการทำสัญญาผ่านช่องทางออนไลน์
กฎหมายเกี่ยวกับอาหาร ยา และผลิตภัณฑ์สุขภาพ
พระราชบัญญัติอาหาร พ.ศ. 2522
ควบคุมการผลิต นำเข้า และจำหน่ายอาหาร เพื่อให้ผู้บริโภคได้รับอาหารที่มีคุณภาพและปลอดภัย
ข้อควรรู้ คือ
- อาหารบางประเภทต้องได้รับอนุญาตก่อนผลิตหรือนำเข้า
- อาหารต้องมีคุณภาพและมาตรฐานตามที่กฎหมายกำหนด
- ห้ามผลิตหรือนำเข้าอาหารที่ไม่บริสุทธิ์หรืออาหารปลอม
- การแสดงฉลากอาหารต้องเป็นไปตามหลักเกณฑ์ที่กำหนด
ตัวอย่างในชีวิตประจำวัน เช่น อาหารหมดอายุ อาหารปลอม การแสดงข้อมูลโภชนาการไม่ถูกต้อง หรือการโฆษณาสรรพคุณอาหารเกินจริง
พระราชบัญญัติยา พ.ศ. 2510
กำหนดหลักเกณฑ์เกี่ยวกับการผลิต นำเข้า ขาย และโฆษณายา เพื่อคุ้มครองผู้บริโภคจากยาที่ไม่มีคุณภาพหรือการใช้ยาที่ไม่ถูกต้อง
ข้อควรรู้ คือ
- ยาแต่ละประเภทมีข้อกำหนดในการจำหน่ายแตกต่างกัน
- ยาบางประเภทต้องจำหน่ายโดยผู้มีใบอนุญาตหรือผู้ประกอบวิชาชีพที่เกี่ยวข้อง
- การโฆษณายาต้องเป็นไปตามข้อกำหนดของกฎหมาย
- การจำหน่ายยาปลอมหรือยาที่ไม่ได้มาตรฐานมีความผิด
ตัวอย่างในชีวิตประจำวัน เช่น ซื้อยาจากร้านค้าออนไลน์ที่ไม่มีใบอนุญาต หรือพบการโฆษณายาที่อ้างว่าสามารถรักษาโรคได้ทุกชนิด
พระราชบัญญัติเครื่องสำอาง พ.ศ. 2558
ควบคุมการผลิต นำเข้า และจำหน่ายเครื่องสำอาง รวมถึงการแสดงฉลากและการโฆษณา
ข้อควรรู้ คือ
- เครื่องสำอางต้องปฏิบัติตามข้อกำหนดด้านความปลอดภัย
- ผลิตภัณฑ์เครื่องสำอางต้องจดแจ้งก่อนผลิตหรือนำเข้าเพื่อขาย
- ห้ามใช้สารที่กฎหมายห้ามใช้ในเครื่องสำอาง
- การโฆษณาต้องไม่เป็นเท็จหรือทำให้เข้าใจผิดในสาระสำคัญ
ตัวอย่างในชีวิตประจำวัน เช่น เครื่องสำอางปลอม เครื่องสำอางที่มีสารอันตราย หรือครีมที่โฆษณาว่ารักษาโรคผิวหนังได้ทั้งที่ไม่มีหลักฐานรองรับ
กฎหมายเกี่ยวกับการเงิน สินเชื่อ และการทำสัญญา
ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์
เป็นกฎหมายพื้นฐานที่เกี่ยวข้องกับการซื้อขาย การเช่าทรัพย์ การเช่าซื้อ การกู้ยืมเงิน และการทำสัญญาต่าง ๆ
ข้อควรรู้ คือ
- ผู้ซื้อและผู้ขายมีหน้าที่ตามสัญญาซื้อขาย
- ผู้ขายอาจต้องรับผิดในความชำรุดบกพร่องของสินค้า
- การเช่าซื้อมีหลักเกณฑ์และผลทางกฎหมายแตกต่างจากการซื้อสินค้าแบบผ่อนชำระทั่วไป
- การผิดสัญญาอาจนำไปสู่การเรียกร้องค่าเสียหายหรือการฟ้องร้อง
ตัวอย่างในชีวิตประจำวัน เช่น ซื้อโทรศัพท์มือถือแล้วพบความชำรุดบกพร่อง ซื้อรถยนต์แบบเช่าซื้อ หรือทำสัญญากู้ยืมเงินแล้วเกิดข้อพิพาท
กฎหมายและหลักเกณฑ์เกี่ยวกับบัตรเครดิตและสินเชื่อ
เกี่ยวข้องกับการใช้บัตรเครดิต บัตรกดเงินสด และการกู้ยืมเงินจากสถาบันการเงิน โดยมีทั้งกฎหมายและประกาศของธนาคารแห่งประเทศไทยที่กำกับดูแล
ข้อควรรู้ คือ
- อัตราดอกเบี้ยและค่าธรรมเนียมต้องเป็นไปตามหลักเกณฑ์ที่กำหนด
- การผิดนัดชำระหนี้อาจมีดอกเบี้ยหรือค่าใช้จ่ายเพิ่มเติม
- ผู้ให้บริการต้องเปิดเผยข้อมูลสำคัญเกี่ยวกับผลิตภัณฑ์สินเชื่อ
- ผู้บริโภคควรตรวจสอบยอดหนี้ ดอกเบี้ย และเงื่อนไขการชำระเงินให้ชัดเจน
ตัวอย่างในชีวิตประจำวัน เช่น การคิดดอกเบี้ยบัตรเครดิต การผ่อนสินค้า 0% การเรียกเก็บค่าธรรมเนียม และการชำระหนี้ขั้นต่ำ
พระราชบัญญัติการทวงถามหนี้ พ.ศ. 2558
คุ้มครองลูกหนี้จากการทวงถามหนี้ที่ไม่เป็นธรรม ไม่เหมาะสม หรือสร้างความเดือดร้อนเกินสมควร
ข้อควรรู้ คือ
- ผู้ทวงถามหนี้ต้องปฏิบัติตามข้อกำหนดเรื่องเวลาและความถี่ในการติดต่อ
- ห้ามข่มขู่ ใช้ความรุนแรง หรือทำให้ลูกหนี้ได้รับความเสียหายต่อชื่อเสียง
- ห้ามเปิดเผยข้อมูลการเป็นหนี้ให้บุคคลอื่นที่ไม่เกี่ยวข้องทราบ
- ห้ามแอบอ้างเป็นเจ้าหน้าที่รัฐหรือศาลเพื่อกดดันลูกหนี้
ตัวอย่างในชีวิตประจำวัน เช่น บริษัทติดตามหนี้โทรศัพท์ไปหาญาติหรือที่ทำงานเพื่อประจานลูกหนี้ หรือข่มขู่ว่าจะดำเนินคดีทันทีทั้งที่ยังไม่มีการดำเนินการตามที่กล่าวอ้าง
กฎหมายเกี่ยวกับข้อมูลส่วนบุคคลและการใช้บริการดิจิทัล
พระราชบัญญัติคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล พ.ศ. 2562 (PDPA)
คุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคลของประชาชนจากการเก็บรวบรวม ใช้ หรือเปิดเผยข้อมูลโดยไม่เป็นไปตามหลักเกณฑ์ของกฎหมาย
ข้อควรรู้ คือ
- ผู้บริโภคมีสิทธิได้รับแจ้งวัตถุประสงค์ในการเก็บข้อมูล
- การใช้ข้อมูลต้องมีฐานทางกฎหมายรองรับ ไม่ใช่ทุกกรณีต้องขอความยินยอม
- ผู้บริโภคมีสิทธิขอเข้าถึงหรือขอสำเนาข้อมูลส่วนบุคคลของตน
- มีสิทธิขอแก้ไข ลบ หรือระงับการใช้ข้อมูลในกรณีที่กฎหมายกำหนด
- ผู้ประกอบธุรกิจต้องดูแลรักษาข้อมูลส่วนบุคคลอย่างเหมาะสม
ตัวอย่างในชีวิตประจำวัน เช่น ร้านค้าเก็บเบอร์โทรศัพท์และข้อมูลลูกค้าไปส่งโฆษณาโดยไม่มีฐานทางกฎหมาย หรือเผยแพร่ข้อมูลส่วนตัวของลูกค้าโดยไม่ได้รับอนุญาต
พระราชบัญญัติว่าด้วยการกระทำความผิดเกี่ยวกับคอมพิวเตอร์ พ.ศ. 2550 และที่แก้ไขเพิ่มเติม
แม้จะไม่ใช่กฎหมายคุ้มครองผู้บริโภคโดยตรง แต่เกี่ยวข้องกับความปลอดภัยในการใช้บริการออนไลน์
ตัวอย่างในชีวิตประจำวัน เช่น
- การนำข้อมูลเท็จเข้าสู่ระบบคอมพิวเตอร์ในลักษณะที่กฎหมายกำหนด
- การหลอกลวงผ่านระบบคอมพิวเตอร์
- การเข้าถึงระบบหรือข้อมูลคอมพิวเตอร์ของผู้อื่นโดยมิชอบ
อย่างไรก็ตาม การถูกหลอกซื้อสินค้าออนไลน์ไม่ได้หมายความว่าจะเป็นความผิดตาม พ.ร.บ.คอมพิวเตอร์ฯ ทุกกรณี ต้องพิจารณาลักษณะการกระทำและองค์ประกอบความผิดด้วย
เมื่อถูกเอาเปรียบ ควรร้องเรียนที่ไหน?
- สำนักงานคณะกรรมการคุ้มครองผู้บริโภค (สคบ.) ปัญหาสินค้าและบริการ สัญญา โฆษณา และการถูกเอาเปรียบจากผู้ประกอบธุรกิจ โทร. 1166 เว็บไซต์ สคบ.
- กรมการค้าภายใน ปัญหาราคาสินค้า การไม่แสดงราคา การจำหน่ายสินค้า และการเอาเปรียบด้านปริมาณ โทร. 1569 เว็บไซต์กรมการค้าภายใน
- สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.) ปัญหาอาหาร ยา เครื่องสำอาง ผลิตภัณฑ์สุขภาพ และโฆษณาผลิตภัณฑ์สุขภาพ โทร. 1556 เว็บไซต์ อย.
- สำนักงานคณะกรรมการคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล (สคส.) ปัญหาการเก็บ ใช้ หรือเปิดเผยข้อมูลส่วนบุคคล เว็บไซต์ สคส.
ทั้งหมดนี้ คือกฎหมายใกล้ตัวที่ผู้บริโภคมักจะไม่รู้ว่าตัวเองมีสิทธิ ดังนั้น การศึกษาและรู้ว่าตนเองมีสิทธิอะไรบ้าง จะช่วยให้ผู้บริโภคสามารถปกป้องตนเองจากความไม่เป็นธรรม และการถูกเอารัดเอาเปรียบได้
