เป็นอีกหนึ่งข่าวที่ทำให้คนรักประวัติศาสตร์และสถาปัตยกรรมใจหาย เมื่อคาเฟ่ Deva Manor (เดวา มานัวร์) หรือพระตำหนักใหญ่แห่งวังเทเวศร์ ได้ประกาศยุติการเปิดให้บริการในเชิงพาณิชย์และปิดให้บุคคลทั่วไปเข้าชม โดยจะเปิดให้บริการวันที่ 15 พฤศจิกายน 2569 เป็นวันสุดท้ายก่อนปิดให้บริการอย่างถาวร หรือก็คืออีกเพียง 2 วันหลังจากนี้ เนื่องจากพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงมีพระราชดำริให้รวมที่ดินและตัวพระตำหนักกลับคืนมา เพื่อดำเนินการอนุรักษ์และฟื้นฟูพื้นที่ของวังเทเวศร์ให้เป็นผืนเดียวกันตามประวัติศาสตร์
ซึ่งหลายคนอาจไม่ทราบมาก่อน ว่าที่คาเฟ่ Deva Manor (เดวา มานัวร์) หรือที่รู้จักกันในชื่อ “พระตำหนักใหญ่” วังปากคลองผดุงกรุงเกษมนี้ เคยเป็นที่ประทับในวัยเยาว์ของสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง มาก่อน อีกทั้งยังมีความเกี่ยวข้องอย่างยิ่งกับราชวงศ์ไทย
ย้อนประวัติพระตำหนักใหญ่ วังเทเวศร์
“พระตำหนักใหญ่ วังเทเวศร์” เดิมเคยเป็นที่ประทับของ “พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระจันทบุรีนฤนาถ” ต้นราชสกุล “กิติยากร” ตลอดพระชนม์ชีพ เป็นส่วนหนึ่งของวังปากคลองผดุงกรุงเกษม หรือวังเทเวศร์ สร้างขึ้นตามพระราชประสงค์ของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) ผู้พระราชทานที่ดินและทรัพย์สินส่วนพระองค์ จัดสร้างวังประทับให้แก่พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้ากิติยากรวรลักษณ์ (ก่อนที่ต่อมาต่อมา รัชกาลที่ 5 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สถาปนาขึ้นเป็นพระองค์เจ้าต่างกรม มีพระนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่า พระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นจันทบุรีนฤนาถ) พระราชโอรสองค์ที่ 12 กับเจ้าจอมมารดาอ่วม โดยเน้นดูแลรายละเอียดทั้งการเลือกพื้นที่ริมฝั่งเจ้าพระยา การออกแบบ ควบคุมงานก่อสร้างด้วยพระองค์เอง ซึ่งถิ่นที่ตั้งริมคลองผดุงกรุงเกษมนี้ ถือเป็นวังของพระโอรสชั้นพระองค์เจ้าพระองค์เดียวที่ตั้งติดแม่น้ำสำคัญ
เข้าสู่รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 6 พระองค์ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้กรมหมื่นจันทบุรีนฤนาถ ทรงดำรงตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงพาณิชย์ นายกสภาเผยแผ่พาณิชย์ และกรรมการสภาการคลัง และให้เลื่อนพระอิสริยยศขึ้นเป็นกรมหลวง และกรมพระ ตามลำดับ พระอิสริยยศท้ายสุดคือ กรมพระจันทบุรีนฤนาถ
กรมพระจันทบุรีนฤนาถทรงเสกสมรสกับหม่อมเจ้าหญิงอับษรสมาน พระธิดาองค์ใหญ่ในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาเทวะวงศ์วโรปการ โดยพระโอรสพระองค์ที่ 3 ในกรมพระจันทบุรีนฤนาถที่ประสูติแต่หม่อมเจ้าหญิงอับษรสมาน คือ พระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นจันทบุรีสุรนาถ (พระนามเดิมคือ หม่อมเจ้านักขัตรมงคล กิติยากร) ทรงเป็นพระราชชนก (พ่อ) ในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ดังนั้น กรมพระจันทบุรีนฤนาถ จึงทรงเป็นพระอัยกา (ปู่) ในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง
วังแห่งนี้ก่อสร้างแล้วเสร็จตั้งแต่ปี พ.ศ. 2439 กรมพระจันทบุรีนฤนาถก็ประทับอยู่ที่นี่ตลอดช่วงพระชนม์ชีพ จนถึงวันสิ้นพระชนม์ เมื่อ พ.ศ. 2474 ทำให้ในวันนี้ ตัวพระตำหนักฯ จะมีอายุประมาณ 130 ปี
ถัดจากนั้นมาอีกเพียงหนึ่งปีหลังจากกรมพระจันทบุรีนฤนาถสิ้นพระชนม์ สยามประเทศก็ถึงยุคเปลี่ยนแปลงการปกครอง ในปี พ.ศ. 2475 พระทายาทของพระองค์ได้แบ่งที่ดินวังเทเวศร์เป็น 3 ส่วน แล้วบริหารจัดการใหม่ โดยแบ่งขายที่ดินและสิ่งปลูกสร้าง ได้แก่
- ส่วนแรก บริเวณตำหนักหม่อมเจ้านักขัตรมงคล และหม่อมหลวงบัว กิติยากร ตำหนักแห่งนี้สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ได้ประทับตั้งแต่ทรงพระเยาว์ ซึ่งปัจจุบัน ยังเป็นที่พำนักของทายาทราชสกุลกิติยากร
- ส่วนที่สอง บริเวณตำหนักหม่อมเจ้าขจรจบกิตติคุณ กิติยากร ซึ่งได้ขายที่ดินและตำหนักให้แก่กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ในปี พ.ศ. 2508 ปัจจุบัน พื้นที่ส่วนนี้อยู่ในการดูแลของกรมส่งเสริมสหกรณ์และกรมตรวจบัญชีสหกรณ์ กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ อีกทั้งยังเป็นอาคารอนุรักษ์ดีเด่น
- ส่วนที่สาม บริเวณพระตำหนักใหญ่ ที่ประทับพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระจันทบุรีนฤนาถ ซึ่งตกเป็นกรรมสิทธิ์ของพระยาอนิรุทธเทวา (ม.ล.ฟื้น พึ่งบุญ) ซื้อไว้เป็นที่พักอาศัยส่วนตัว หลังจากขายบ้านนารายณ์บรรทมสินธุ์ให้แก่รัฐบาลไทย เพื่อใช้เป็นที่พำนักประจำตำแหน่งนายกรัฐมนตรี ซึ่งปัจจุบันพระตำหนักนี้อยู่ในความดูแลของ พ.อ.เฟื่องวิชชุ์ อนิรุทธเทวา ทายาทรุ่นที่ 3 ของพระยาอนิรุทธเทวา
ปิดตัวลงนานกว่า 56 ปี ก่อนกลับมามีชีวิตอีกครั้ง
หลังพระยาอนิรุทธเทวาถึงแก่อนิจกรรมในปี พ.ศ. 2494 พระตำหนักใหญ่ก็ถูกปิดลงและไม่ได้ใช้เป็นที่พักอาศัยอีกเป็นเวลานานถึง 56 ปี ทำให้ตัวอาคารทรุดโทรมไปตามกาลเวลานานหลายทศวรรษ กระทั่งในปี พ.ศ. 2550 พันเอกเฟื่องวิชชุ์ อนิรุทธเทวา ซึ่งเป็นทายาทรุ่นที่ 3 ของพระยาอนิรุทธเทวา (บุตรของ พล.อ. เฟื่องเฉลย อนิรุทธเทวา) ได้ย้ายกลับเข้ามาที่ตำหนักใหญ่ จากนั้นได้เริ่มเข้ามาบูรณะซ่อมแซมพระตำหนักไปทีละเล็กทีละน้อย โดยศึกษาค้นคว้าประวัติศาสตร์และพยายามรักษารูปแบบดั้งเดิมของอาคารเอาไว้ให้มากที่สุด
การบูรณะใช้เวลานานถึง 12 ปี มีการแต่งเติมให้มีความร่วมสมัยเพิ่มขึ้น เมื่อพระตำหนักกลับมางดงามดังเดิมแล้ว จึงเปิดให้ผู้คนที่สนใจเข้าชมและศึกษาประวัติศาสตร์ของพระตำหนัก และตัดสินใจเปิดชั้นล่างของพระตำหนักเป็นร้านอาหารและคาเฟเล็ก ๆ จำหน่ายทั้งอาหารและเครื่องดื่มแก่บุคคลทั่วไป ในชื่อ Deva Manor (เดวา มานัวร์) โดย “เดวา” มาจากนามสกุล ส่วนคำว่า “มานัวร์” แปลว่า คฤหาสน์ของขุนนาง ส่วนพื้นที่ด้านบนเป็นเสมือนพิพิธภัณฑ์พระตำหนักใหญ่ ที่ยังคงอนุรักษ์และเก็บเรื่องราวความงามแห่งประวัติศาสตร์เอาไว้ได้เป็นอย่างดี ด้วยเจตนารมณ์ที่ต้องการถวายพระเกียรติแด่ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระจันทบุรีนฤนาถ ดังนั้น การจะเข้าชมชั้นบนของพระตำหนัก ต้องติดต่อขออนุญาตล่วงหน้า
สถาปัตยกรรมที่ผสมผสานศิลปะตะวันตกและไทย
พระตำหนักใหญ่ มีลักษณะสถาปัตยกรรมแบบโคโลเนียล เป็นอาคารสองชั้น ก่ออิฐถือปูน ทาด้วยสีขาว โดดเด่นด้วยองค์ประกอบแบบกรีก-โรมัน ผสมผสานลวดลายศิลปะไทย ตกแต่งหน้าต่างชั้นบนเป็นซุ้มโค้งกลมประดับกระจกเป็นรัศมีพระอาทิตย์ครึ่งดวง เฉลียงชั้นสองของมุขหน้าเป็นเฉลียงกว้าง บนเสาของราวลูกกรงตั้งกระถางหล่อปลูกต้นไม้ เสาเหลี่ยมรับเฉียงประกอบด้วยซุ้มโค้งกลม ตัวอาคารมีเฉลียงเล็กทุกด้าน ผนังประกอบด้วยเสาอิงแบบดอริกและไอโอนิก ผนังชั้นล่างสลักเป็นลายอิฐ ผนังส่วนใต้หลังคาเจาะช่องสี่เหลี่ยมผืนผ้า สลักปูนเป็นกรอบและมีหูช้างสลักลายประดับใต้ชายคา ช่องลมเหนือประตูตกแต่งด้วยลายไม้ฉลุลายละเอียด บริเวณสนามวงกลมด้านหน้าตั้งตุ๊กตาปูนปั้นแบบกรีก กระถางปูนประดับลายปูนปั้น
ผู้ออกแบบสถาปัตยกรรมหลักของพระตำหนักใหญ่คือ พระยาเสถียรฐาปนกิตย์ (ชม ชมธวัช) ส่วนงานศิลปะและการตกแต่งภายใน ได้รับอิทธิพลจาก Carlo Allegri สถาปนิกชาวอิตาเลียน ผู้ซึ่งมีชื่อเป็นหนึ่งในทีมออกแบบพระที่นั่งอนันตสมาคมและสะพานมัฆวานรังสรรค์ จึงไม่แปลกที่ภายในจะเห็นการผสมผสานระหว่างเอกลักษณ์โคโลเนียล แบบกรีก-โรมัน ผสมลวดลายไทยอย่างกลมกลืน
Deva Manor จึงไม่ใช่คาเฟ่หรือร้านอาหาร แต่เป็นพื้นที่เรียนรู้ประวัติศาสตร์ที่สำคัญช่วงหนึ่งของประเทศไทยเลยก็ว่าได้ โดยเฉพาะเรื่องราวของพระบรมวงศ์ผู้เป็นต้นราชสกุล “กิติยากร” และพระราชประวัติของสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง
