ในบทบันทึกความทรงจำของ “รงค์ วงสวรรค์” ศิลปินแห่งชาติผู้ล่วงลับ เคยกล่าวถึงประสบการณ์ที่ได้ทำงานกับ หม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช ผู้ก่อตั้งหนังสือพิมพ์สยามรัฐ อดีตนายกรัฐมนตรี และ ศิลปินแห่งชาติ เอาไว้อย่างน่าสนใจถึงคำแนะนำของ “อาจารย์หม่อม” ในการเขียนเรื่องท่องเที่ยวในทำนองว่า
“เรื่องท่องเที่ยวนั้นถ้าเอาให้สนุกไม่เห็นจะต้องบอกรวดเดียวเลยว่าจะต้องเดินทางจากไหนไปไหน แบบนั้นคนอ่านก็เหนื่อยคนเขียนก็เหนื่อย มันมีเรื่องราวให้เก็บตามข้างทางและตรอกซอกซอยที่สนุกตั้งเยอะ เก็บเอาเรื่องราวแบบนี้มาเล่าคนอ่านก็เพลิน คนเขียนก็สนุก”
และความจริงก็เป็นเช่นนั้น ในหนังสือที่มีชื่อว่า “ถกเขมร” ที่ หม่อมราชวงศ์ คึกฤทธิ์ ปราโมช เขียนไว้เมื่อปี 2496 เป็นบันทึกการเดินทางครั้งที่ท่านชวนคณะหนังสือพิมพ์สยามรัฐ อันประกอบด้วยคุณอบ ไชยวสุ (นามปากกา ฮิมเมอริสต์) คุณประยูร จรรยาวงศ์ และ คุณประหยัด ศ. นาคะนาท ไปเที่ยวกัมพูชา
แม้ว่าช่วงเวลาดังกล่าว จะเป็นกัมพูชาที่เพิ่งได้รับเอกราชจากฝรั่งเศส และ กำลังอยู่ในช่วงบูรณะบ้านเมือง “ถกเขมร” ได้ทำให้เห็นถึงสภาพของโบราณสถานอย่างนครวัด และ นครธมที่ “อาจารย์หม่อม” และ ชาวคณะสยามรัฐ อย่างชัดเจนพร้อมกับเรื่องราวทางประวัติศาสตร์ของขอมโบราณที่ ถูกแทรกอยู่ในเนื้อเรื่อง ดังเช่นในบท “เขมรโพธิสัตว์”
“นครวัดนั้นถึงจะใหญ่โตมโหฬารน่าพิศวงอย่างไรก็ตาม แต่คนที่ไปดูจะอดนึกไม่ได้ว่านครวัดเป็นปราสาทร้าง สิงสถิตอยู่ด้วยวิญญาณของคนที่ตายไปแล้วนับเป็นพันๆปี แต่ถ้าคนเดียวกันนั้นไปเดินเที่ยวดูนครธมก็จะบังเกิดความรู้สึกอีกอย่างหนึ่งคือนครธมนั้นถึงจะเป็นเมืองร้างก็จริง แต่ดูเหมือนจะมีคนเป็นๆอาศัยอยู่” ………”ที่เป็นเช่นนี้เป็นเพราะนครวัดนั้นสร้างขึ้นสำหรับคนตายอาศัยอยู่ แต่นครธม นั้นสร้างขึ้นสำหรับคนเป็นๆ”
นอกจากนี้แล้วเรื่องเล่าเกี่ยวกับ เขมร ขอม และ ไทยของ “อาจารย์หม่อม” ในหนังสือเล่มนี้เป็นการตั้งข้อสังเกตได้อย่างน่าสนใจเมื่อครั้งที่คณะท่องเที่ยวจากสยามรัฐ พูดคุยถึงเมอร์ซิเออร์ มาชาล ชาวฝรั่งเศสที่เข้ามาบูรณะนครวัด และ นครธม และเลยมาจนถึงการปรารภถึงขอมโบราณ “ตามความเห็นของเรา เขมรก็เป็นเขมร ไทยก็เป็นไทย และ ขอมก็เป็นขอม เป็นคนอีกชาติหนึ่งเผ่าหนึ่งที่เคยปกครองทั้งเมืองไทยและเมืองเขมรแต่บัดนี้สาบสูญไปแล้ว แต่ยังคงทิ้งวัฒนธรรมบางอย่างไว้ให้แก่ทั้งไทยและเขมรปัจจุบัน”
ทั้งหมดนี้เป็นเพียงแค่บางช่วงบางตอนจาก “ถกเขมร” บันทึกการเดินทางของ “อาจารย์หม่อม” และ ชาวคณะสยามรัฐ ความพิเศษของหนังสือเล่มนี้อีกประการเห็นจะเป็นภาพประกอบที่เป็นลายเส้นของ คุณประยูร จรรยาวงศ์ นักเขียนการ์ตูนชื่อดังของไทย เจ้าของฉายา “ราชาการ์ตูนไทย” ซึ่งทำให้ “ถกเขมร” เป็นหนังสือที่มีชีวิตชีวายิ่ง
ปัจจุบันหนังสือเล่มนี้ยังคงหาซื้อได้อยู่ แต่คงต้องขวนขวายกันหน่อย เพราะพนักงานขายหนังสือบางร้านในเวลาปัจจุบันอาจจะมีดวงตาที่ว่างเปล่า ถ้าคุณถามหาหนังสือของ หม่อมราชวงศ์ คึกฤทธิ์ ปราโมช
