หลังจากมีรายงานข่าวว่าพบน้ำประปาปนเปื้อนสารพิษ (สารหนู) ในหลายพื้นที่ โดยเฉพาะในภาคเหนือ จนทางการในพื้นที่นั้น ๆ ต้องออกมาประกาศแจ้งเตือนกับประชาชนว่าห้ามใช้น้ำประปา และต้องมีการซื้อน้ำแจกจ่ายให้กับประชาชน ก็ยิ่งทำให้ประชาชนทั่วทั้งประเทศวิตกกังวล เพราะในเวลานี้ เราไม่อาจรู้ได้เลยว่าน้ำประปาที่กำลังใช้อุปโภคบริโภคอยู่ ปนเปื้อนสารพิษดังกล่าวหรือไม่ โดยเฉพาะสารหนู ซึ่งถือเป็นภัยเงียบที่น่ากลัวมาก มันสามารถอยู่กับเราได้โดยที่เราไม่รู้ตัว เนื่องจากสารหนูที่ละลายปนเปื้อนอยู่ในน้ำหรืออาหาร มักไม่มีสี ไม่มีกลิ่น และไม่มีรส ทำให้ไม่สามารถสังเกตเห็นความผิดปกติได้ด้วยตาเปล่า การดมกลิ่น หรือการชิมรสชาติ
ความกังวลดังกล่าว ส่งผลให้เฟซบุ๊กของการประปานครหลวง กปน. ต้องออกมาชี้แจง ว่าน้ำประปาในพื้นที่กทม. นนทบุรี สมุทรปราการ ไม่ได้รับผลกระทบจากกรณีสารหนูในแม่น้ำสาย-กก-โขง รวมถึงมลพิษในแม่น้ำบางปะกง ขอประชาชนอย่าตื่นตระหนก เนื่องจาก แหล่งน้ำดิบที่ กปน. นำมาใช้ผลิตน้ำประปาไม่ได้มาจากแม่น้ำสาย แม่น้ำกก แม่น้ำโขง หรือบางปะกง ไม่มีเส้นทางเชื่อมต่อทางน้ำกับแหล่งน้ำดิบหลักของ กปน. หรืออีกนัยหนึ่งคือ มลพิษไม่สามารถไหลข้ามลุ่มน้ำได้ จึงไม่ได้รับผลกระทบโดยตรงจากสถานการณ์ดังกล่าวแน่นอน
ทั้งนี้ กปน. ใช้แหล่งน้ำดิบจาก 2 แหล่งน้ำหลัก ได้แก่ แม่น้ำเจ้าพระยา โดยรับน้ำผ่านสถานีสูบน้ำดิบสำแล จังหวัดปทุมธานี เพื่อส่งเข้าสู่กระบวนการผลิตน้ำประปาที่โรงงานผลิตน้ำบางเขน และ เขื่อนแม่กลอง ซึ่งเป็นแหล่งน้ำดิบสำหรับคลองประปาฝั่งตะวันตก เข้าสู่กระบวนการผลิตน้ำประปาที่โรงงานผลิตน้ำมหาสวัสดิ์ โดยทั้งสองแหล่งเป็นคนละลุ่มน้ำกับแม่น้ำสาย แม่น้ำกก และแม่น้ำโขง ซึ่งอยู่ในลุ่มน้ำโขง รวมถึงไม่ได้ใช้น้ำจากลุ่มน้ำบางปะกง ดังนั้น เหตุการณ์การปนเปื้อนในแม่น้ำดังกล่าวจึงไม่มีความเกี่ยวข้องกับแหล่งน้ำดิบของ กปน.
บทความนี้ จึงจะพาไปสำรวจดูอย่างคร่าว ๆ ใน “กระบวนการผลิตน้ำประปา” ว่าเขาทำกันอย่างไรกว่าจะได้น้ำที่มีคุณภาพเหมาะสมสำหรับการอุปโภคบริโภคตามมาตรฐานที่กำหนด อย่างไรก็ดี หากน้ำประปานั้นจะปนเปื้อนสารพิษมา สามารถปนเปื้อนในขั้นตอนหรือกระบวนการไหนได้บ้าง ซึ่งโดยทั่วไป โรงผลิตน้ำประปาจะใช้กระบวนการผลิตหลัก ๆ ดังนี้
- สูบน้ำดิบ เป็นขั้นตอนในการสูบน้ำจากแหล่งน้ำธรรมชาติ เช่น แม่น้ำ ลำคลอง หรือแหล่งน้ำใต้ดิน เข้าสู่ระบบผลิต ผ่านตะแกรงหยาบเพื่อดักจับเศษวัสดุขนาดใหญ่ เช่น กิ่งไม้ ใบไม้ ขยะ และสิ่งแปลกปลอม
- การสร้างตะกอน เป็นกระบวนการเติมสารเคมีที่เรียกว่าสารสร้างตะกอน เช่น สารส้ม (Alum) และสารเคมีอื่น ๆ ลงไปในน้ำ พร้อมกวนอย่างรวดเร็ว เพื่อให้สารเคมีทำปฏิกิริยากับอนุภาคแขวนลอยและสิ่งสกปรกขนาดเล็กในน้ำ
- การรวมตะกอน การกวนน้ำอย่างช้า ๆ เพื่อให้อนุภาคสิ่งสกปรกขนาดเล็กจับตัวกันเป็นก้อนใหญ่ เรียกว่า ฟล็อก (Flocs) ซึ่งสามารถตกตะกอนได้ง่ายขึ้น
- การตกตะกอน ปล่อยให้น้ำไหลเข้าสู่ถังตกตะกอน โดยอาศัยแรงโน้มถ่วงทำให้ก้อนตะกอนขนาดใหญ่ตกลงสู่ก้นถัง ส่วนน้ำที่ผ่านการตกตะกอนจะไหลไปยังขั้นตอนต่อไป
- การกรอง ส่งน้ำใสส่วนบนไหลผ่านชั้นกรอง เช่น ชั้นทรายและถ่านแอนทราไซต์ เพื่อกรองเอาตะกอนแขวนลอยที่เหลืออยู่และจุลินทรีย์ขนาดเล็กออกไป ช่วยให้น้ำมีความใสสะอาดมากขึ้น
- การฆ่าเชื้อโรค เติมสารฆ่าเชื้อ เช่น คลอรีน ลงไปในน้ำเพื่อทำลายหรือยับยั้งเชื้อโรค แบคทีเรีย หรือไวรัสที่หลงเหลืออยู่ โดยควบคุมปริมาณคลอรีนอิสระคงเหลือให้ได้มาตรฐาน (ไม่น้อยกว่า 0.2 มก./ลิตร ที่ปลายท่อส่งน้ำ)
- ตรวจสอบคุณภาพน้ำ ตรวจสอบทางห้องปฏิบัติการทั้งค่าความขุ่น ความเป็นกรด-ด่าง (pH) และปริมาณคลอรีน เพื่อให้มั่นใจว่าน้ำมีความสะอาดและปลอดภัยตามเกณฑ์มาตรฐาน
- การเก็บสำรองและสูบจ่ายน้ำ สูบน้ำประปาที่ผ่านการตรวจสอบมาตรฐานแล้วเข้าสู่ถังพักน้ำใส ก่อนสูบส่งจ่ายผ่านระบบท่อประปาไปสู่บ้านเรือนประชาชน อาคาร และสถานประกอบการต่าง ๆ
หากน้ำประปาปนเปื้อนสารพิษ จะมาในขั้นตอนไหน
คำถามสำคัญที่คนหลายคนอยากรู้ก็คือ ในกระบวนการผลิตน้ำประปา หากมีการปนเปื้อนสารพิษจริง ๆ มันสามารถเข้ามาปนเปื้อนในช่วงไหนของกระบวนการได้บ้าง คำตอบคือ สารพิษสามารถเข้ามาปนเปื้อนในน้ำประปาได้หลายช่วง ไม่ได้จำกัดอยู่แค่ขั้นตอนใดขั้นตอนหนึ่ง และที่สำคัญคือ การผ่านกระบวนการผลิตน้ำประปาครบทุกขั้นตอน ก็ไม่ได้หมายความว่าสารพิษทุกชนิดจะถูกกำจัดออกไปหมด ทั้งนี้ทั้งนั้น เราอาจต้องแยกก่อนว่าเป็นสารพิษประเภทไหน เพราะสารแต่ละชนิดมีคุณสมบัติแตกต่างกัน บางชนิดถูกกำจัดได้ด้วยการตกตะกอนและกรองตามปกติ แต่บางชนิดละลายอยู่ในน้ำและผ่านระบบกรองทั่วไปไปได้
ดังนั้น ในกระบวนการผลิตและส่งจ่ายน้ำประปา ความเสี่ยงของการปนเปื้อนสารพิษหรือสิ่งเจือปนอันตราย จึงสามารถเกิดขึ้นได้ตั้งแต่ แหล่งน้ำดิบต้นทาง ไปจนถึง ก๊อกน้ำปลายทางบ้านผู้บริโภค โดยแบ่งจุดเสี่ยงสำคัญออกเป็น 5 ขั้นตอนหลัก
- แหล่งน้ำดิบก่อนเข้าสู่โรงผลิต เป็นจุดที่ต้องเฝ้าระวังและควบคุมได้ยากที่สุดเนื่องจากเป็นระบบเปิด เช่น โรงงานอุตสาหกรรมปล่อยน้ำเสีย สารเคมีจากเกษตรกรรม น้ำชะจากขยะหรือหลุมฝังกลบ โลหะหนักที่ปนเปื้อนในแหล่งน้ำ และการรุกของน้ำเค็มในช่วงน้ำทะเลหนุน
- กระบวนการผลิตและระบบการกรอง เป็นความผิดพลาดในระบบควบคุม ที่แม้จะมีระบบกรองมาตรฐาน แต่ความผิดพลาดทางเทคนิคอาจทำให้สารพิษเล็ดลอดผ่านไปได้ เช่น สารพิษบางชนิดไม่สามารถจับตัวกับตะกอน หรือมีขนาดและคุณสมบัติที่ผ่านชั้นกรองได้ สารเหล่านั้นอาจตกค้างในน้ำที่ผ่านการบำบัดแล้ว การคำนวณสารเคมีผิดพลาด ที่อาจทำให้มีสารเคมีตกค้างเกินมาตรฐานในน้ำใส หรือระบบกรองที่ไม่ได้ถูกล้างย้อนตามกำหนด ตะกอนละเอียด จุลินทรีย์ หรือสารอินทรีย์บางชนิดอาจทะลุผ่านชั้นกรองไปได้
- กระบวนการเติมสารเคมี เป็นความเสี่ยงจากการควบคุมกระบวนการ เพราะสารเคมีที่ใช้ผลิตน้ำประปาเองก็อาจเป็นแหล่งนำสารปนเปื้อนเข้าสู่น้ำได้ หากวัตถุดิบไม่ได้มาตรฐาน ใช้ผิดชนิด หรือควบคุมปริมาณไม่เหมาะสม หรือในขั้นตอนการฆ่าเชื้อโรค อาจได้สารพลอยได้จากการฆ่าเชื้อ เช่น เมื่อเติมคลอรีนลงในน้ำ คลอรีนอาจทำปฏิกิริยากับสารอินทรีย์ที่มีอยู่ตามธรรมชาติในน้ำดิบ จนเกิดสารประกอบใหม่ เช่น ไตรฮาโลมีเทน (Trihalomethanes: THMs) หรือกรดฮาโลอะซิติก (Haloacetic Acids: HAAs)
- ในถังเก็บน้ำและระบบจ่ายน้ำ ความเสี่ยงหลังการผลิต น้ำที่ผ่านโรงงานผลิตจนสะอาดแล้ว อาจกลับมาปนเปื้อนระหว่างทางเดินท่อใต้ดิน การปนเปื้อนจากถังเก็บน้ำที่ไม่ได้รับการดูแล วัสดุที่สัมผัสกับน้ำ หรือการซ่อมบำรุงระบบท่อที่ไม่ถูกสุขลักษณะ
- จากท่อประปาระหว่างทางถึงบ้าน ความเสี่ยงที่มักถูกมองข้าม น้ำอาจผ่านโรงผลิตอย่างได้มาตรฐาน แต่เกิดการปนเปื้อนภายหลังจากท่อที่เสื่อมสภาพ การกัดกร่อนของโลหะ หรือการปนเปื้อนจากท่อที่ชำรุด หรือแม้แต่ในถังพักน้ำและระบบประปาภายในอาคาร ที่ไม่ได้ล้างทำความสะอาดเป็นเวลานาน จะเกิดการสะสมของตะกอนดิน ตะไคร่น้ำ หรือแม้แต่ซากแมลงและสัตว์เล็กได้เช่นกัน
กล่าวโดยสรุปคือ หากน้ำประปาปนเปื้อนสารพิษ มันสามารถปนเปื้อนมาได้ตั้งแต่ต้นทาง คือน้ำดิบที่มีสารพิษอยู่แล้ว หรืออาจปนเปื้อนระหว่างกระบวนการผลิตก็ได้ โดยมักเกิดจากกระบวนการผลิต สารเคมี หรือความผิดพลาดในการควบคุมระบบ หรืออาจปนเปื้อนหลังการผลิต จากถังเก็บน้ำ ท่อประปา และระบบเก็บน้ำภายในอาคาร





























