Home Work & Living Living โลหะหนักคืออะไร อันตรายแค่ไหนกัน!

โลหะหนักคืออะไร อันตรายแค่ไหนกัน!

ถ้าพูดถึงคำว่า โลหะหนัก (Heavy Metals) ณ เวลานี้หลายคนอาจนึกถึงสารพิษในน้ำ อาหารทะเล โรงงานอุตสาหกรรม หรือข่าวการปนเปื้อนในแม่น้ำลำคลอง แต่จริง ๆ แล้ว โลหะหนักอยู่ใกล้ตัวเรามากกว่าที่คิด และบางชนิดก็อยู่ในสิ่งของที่เราใช้ในชีวิตประจำวันเสียด้วย

ในภาษาวิทยาศาสตร์ โลหะหนัก (Heavy Metals) คือกลุ่มของธาตุที่มีมวลอะตอมสูง มีความถ่วงจำเพาะมากกว่าน้ำ 5 เท่าขึ้นไป สลายตัวได้ค่อนข้างช้า ทำให้สามารถสะสมอยู่ในสิ่งแวดล้อมได้นาน ทั้งยังสามารถสะสมอยู่ในเนื้อเยื่อของพืชและสัตว์ได้ด้วย แต่ถ้าจะให้อธิบายให้เข้าใจง่ายกว่านั้น โลหะหนักเป็นกลุ่มธาตุโลหะที่มีความหนาแน่นค่อนข้างสูง ซึ่งบางชนิดเป็นอันตรายต่อร่างกายได้ หากได้รับเข้าสู่ร่างกายในปริมาณมากหรือสะสมเป็นเวลานาน อย่างไรก็ดี สิ่งที่ต้องทำความเข้าใจกันก่อนก็คือ โลหะหนักไม่ได้เป็นพิษทุกชนิด และไม่ใช่โลหะทุกชนิดที่มีความเป็นพิษ จะถูกจัดอยู่ในกลุ่มธาตุโลหะหนักตามนิยามทางวิทยาศาสตร์ เช่น สารหนู จริง ๆ แล้วเป็นธาตุกึ่งโลหะ ไม่ใช่โลหะ

โลหะหนักอันตรายที่ต้องระวัง มีอะไรบ้าง

กลุ่มโลหะหนักที่มักถูกพูดถึงในเรื่องของมลพิษและความปลอดภัยด้านสุขภาพ มีด้วยหลายชนิด โดยตัวอย่างของโลหะหนักอันตรายใกล้ตัวที่ต้องระวัง ได้แก่

1. ตะกั่ว (Lead – Pb) คือ โลหะหนักที่มีสถานะเป็นของแข็ง สีเทาหรือสีฟ้าอมเทา มีน้ำหนักมากและทนทานต่อการกัดกร่อน พบได้ในสีเก่าบางชนิด แบตเตอรี่ และฝุ่นจากอุตสาหกรรม อันตรายของตะกั่ว สามารถทำลายระบบประสาทและสมอง และส่งผลต่อพัฒนาการของเด็ก โดยเฉพาะเด็กเล็ก อาจทำให้เกิดอาการทางพฤติกรรม ส่วนผู้ใหญ่ อาจเกิดปัญหาสุขภาพอย่าง โรคหัวใจ ความดันโลหิตสูง และปัญหาการทำงานของไต

2. ปรอท (Mercury – Hg) คือ โลหะหนักที่อยู่ในสถานะของเหลวที่อุณหภูมิห้อง พบได้ในมลพิษจากโรงงาน ถ่านหิน และอาหารทะเลบางชนิด โดยเฉพาะปลานักล่าขนาดใหญ่ที่สะสมปรอทจากห่วงโซ่อาหาร ปรอทอันตรายต่อร่างกายหากมีการสะสมในระยะยาว ส่งผลต่อสมอง ระบบประสาท และพัฒนาการของทารกในครรภ์ และมีผลกระทบต่อการทำงานของระบบทางเดินหายใจ

3. แคดเมียม (Cadmium – Cd) คือ โลหะหนักที่มีสถานะเป็นของแข็งสีขาวเงินหรือสีเทา พบในแบตเตอรี่บางประเภท ควันบุหรี่ และการปนเปื้อนจากโรงงานอุตสาหกรรม เป็นสารพิษที่สามารถสะสมในร่างกายมนุษย์ได้ โดยเฉพาะในตับและไต พิษสามารถทำลายไต กระดูก และเพิ่มความเสี่ยงต่อโรคมะเร็งบางชนิด เช่น มะเร็งปอด หากมีการสูดดมฝุ่นหรือควันที่มีแคดเมียมเป็นประจำ

4. สารหนู (Arsenic – As) คือ สารเคมีที่ถูกจัดอยู่ในกลุ่มโลหะหนัก แต่เป็นธาตุกึ่งโลหะ มักพบในรูปของสารประกอบที่มีสีขาวหรือสีเหลือง สามารถพบได้ตามธรรมชาติในดิน น้ำ และน้ำใต้ดิน รวมถึงการปนเปื้อนจากกระบวนการอุตสาหกรรม สารหนูมีความเป็นพิษต่อร่างกายอย่างรุนแรง การได้รับสารหนูเรื้อรังเพิ่มความเสี่ยงต่อมะเร็งหลายชนิด เช่น มะเร็งผิวหนัง มะเร็งปอด มะเร็งกระเพาะอาหาร มะเร็งตับ และมะเร็งกระเพาะปัสสาวะ

5. โครเมียม (Chromium – Cr) คือ ธาตุโลหะสีเทาเงิน มันวาว ทนทานต่อการกัดกร่อน ใช้ในอุตสาหกรรมชุบโลหะ ผลิตสเตนเลส สีย้อม พลาสติก และสารเคมีบางชนิด อันตรายของโครเมียมต้องแยกตามชนิด เพราะโครเมียมมีทั้งในรูปแบบที่จำเป็นต่อร่างกาย และรูปแบบที่เป็นพิษ โดยเฉพาะโครเมียม 6 มีความเป็นพิษและก่อมะเร็งได้ หากสูดดมฝุ่นหรือไอระเหยของโครเมียมบ่อยครั้ง

6. นิกเกิล (Nickel – Ni) คือ โลหะที่มีลักษณะเป็นสีเงินเงางาม และมีคุณสมบัติทนทานต่อการกัดกร่อนและการเกิดสนิม พบในโลหะผสม เหรียญ เครื่องประดับบางชนิด และแบตเตอรี่ การสัมผัสกับนิกเกิลเป็นระยะเวลานาน อาจเป็นอันตรายต่อระบบต่าง ๆ ในร่างกาย ทำให้เกิดอาการแพ้สัมผัสทางผิวหนัง และการสูดดมสารประกอบนิกเกิลบางชนิดเป็นเวลานานเพิ่มความเสี่ยงต่อมะเร็ง

นอกจาก 6 ชนิดข้างต้น ยังมีโลหะอื่น ๆ ที่อาจถูกจัดอยู่ในกลุ่มโลหะหนักหรือสารที่มีพิษ เช่น

  • ทองแดง (Copper – Cu) เป็นโลหะที่มีสีแดงอมส้ม นำไฟฟ้าและความร้อนได้ดีมาก ใช้ในสายไฟและท่อน้ำ เป็นแร่ธาตุที่ร่างกายต้องการ แต่ถ้าได้รับมากเกินไปก็เป็นพิษได้
  • สังกะสี (Zinc – Zn) โลหะที่มีลักษณะเป็นสีเงินอมฟ้า พบได้ตามธรรมชาติในแร่ดิน น้ำ และแหล่งแร่ต่าง ๆ พบมากในอาหารและผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร ร่างกายต้องการ แต่หากได้รับมากเกินไปก็เป็นอันตราย
  • แมงกานีส (Manganese – Mn) เป็นแร่ธาตุจำเป็นต่อร่างกาย แต่การได้รับมากเกินไป โดยเฉพาะจากการสูดดมในที่ทำงาน อาจส่งผลต่อระบบประสาท
  • อะลูมิเนียม (Aluminium – Al) ตัวของมันเป็นธาตุโลหะเบาที่พบได้ทั่วไปในชีวิตประจำวัน แต่สามารถจัดอยู่ในกลุ่มที่ควรเฝ้าระวังเช่นเดียวกับโลหะหนักอื่น ๆ การสะสมอะลูมิเนียมในร่างกาย อาจทำให้เกิดปัญหาด้านระบบประสาท
  • ทังสเตน (Tungsten – W) เป็นโลหะที่มีความแข็งแรงและทนความร้อนสูงมาก ใช้ในการผลิตไส้หลอดไฟ อุปกรณ์ตัดโลหะ หัวเจาะ และอาวุธ แม้ทังสเตนจะไม่เป็นพิษรุนแรงเท่าโลหะหนักอื่น แต่หากมีการสัมผัสบ่อย ๆ โดยเฉพาะในรูปของฝุ่นหรือผงละเอียด อาจระคายเคืองต่อปอด ส่งผลต่อการทำงานของไตและตับ
  • โคบอลต์ (Cobalt – Co) ใช้ในแบตเตอรี่และอุตสาหกรรมบางประเภท และเป็นส่วนประกอบของวิตามินบี 12 แต่การได้รับมากเกินไปอาจเป็นอันตรายได้

โลหะหนัก เข้าสู่ร่างกายได้อย่างไร

ธาตุเหล่านี้เป็นสสารอย่างหนึ่งที่พบได้ทั่วไปในธรรมชาติอยู่แล้ว ไม่ใช่สิ่งแปลกปลอมบนโลก และไม่ได้เกิดจากโรงงานอุตสาหกรรมหรือกิจกรรมของมนุษย์ทั้งหมด เพียงแต่กิจกรรมบางอย่างของมนุษย์สามารถทำให้โลหะหนักบางชนิดถูกปลดปล่อยออกมา หรือกระจายไปสะสมในบริเวณที่ไม่ควรมีในปริมาณสูง จนเกิดการปนเปื้อนในระดับที่เป็นอันตราย เช่น พบในปริมาณที่สูงเกินไป หรืออยู่ในรูปแบบทางเคมีที่ร่างกายสามารถดูดซึมได้ง่ายจนส่งผลกระทบต่อสิ่งมีชีวิต ดังนั้น การที่มีโลหะหนักปริมาณมากปนเปื้อนอยู่ในสิ่งแวดล้อม มันจะค่อย ๆ เดินทางเข้าสู่ร่างกายของเราผ่านช่องทางต่าง ๆ ได้โดยที่เราไม่รู้ตัว

  • กินเข้าไป เช่น กินอาหารหรือดื่มน้ำที่มีการปนเปื้อนโลหะหนัก
  • หายใจเข้าไป เช่น สูดดมฝุ่น ควัน หรือไอระเหยที่มีสารโลหะปนอยู่
  • สัมผัสทางผิวหนัง เช่น สัมผัสสารหรือผลิตภัณฑ์ที่มีโลหะหนักบางชนิดปนเปื้อน

ที่น่ากังวลคือ โลหะหนักบางชนิดสามารถสะสมในร่างกายได้ เมื่อได้รับซ้ำ ๆ เป็นเวลานาน ร่างกายอาจกำจัดออกได้ไม่หมด จึงเกิดการสะสมจนส่งผลเสียต่อสุขภาพ ซึ่งการสะสมของโลหะหนักในร่างกาย อาจจะไม่แสดงอาการชัดเจนนักในช่วงแรก ๆ ซึ่งทำให้การตรวจหาโลหะหนักในร่างกายเป็นสิ่งที่สำคัญในการดูแลสุขภาพอย่างมีประสิทธิภาพ โดยทั่วไป หากกังวลว่าร่างกายจะมีโลหะหนักสะสมอยู่ มักจะตรวจสอบด้วยการตรวจเลือด เหมาะสำหรับการประเมินการสัมผัสโลหะหนักในระยะเฉียบพลัน และการตรวจปัสสาวะ ใช้สำหรับประเมินระดับการขับโลหะออกจากร่างกาย

โลหะหนักน่ากลัวมากแค่ไหน

สิ่งที่ทำให้โลหะหนักเป็นปัญหาด้านสุขภาพ ไม่ได้มีแค่ความเป็นพิษ แต่ยังมีคุณสมบัติที่แตกต่างจากสารปนเปื้อนบางชนิด คือบางชนิดสะสมในร่างกายได้ เช่น แคดเมียมสามารถสะสมในไตและมีระยะเวลาคงอยู่ในร่างกายยาวนาน ส่วนปรอทบางรูปแบบสามารถสะสมในระบบประสาทได้ บางชนิดไม่สามารถกำจัดออกจากสิ่งแวดล้อมได้ด้วยกระบวนการธรรมชาติทั่วไป เนื่องจากโลหะหนักเป็นธาตุที่ไม่สามารถย่อยสลายให้หายไปเหมือนสารอินทรีย์บางชนิด แม้จะเปลี่ยนรูปทางเคมีหรือเคลื่อนย้ายไปอยู่ในดิน น้ำ หรือสิ่งมีชีวิตก็ตาม และอาจส่งผลเสียแม้ว่าจะได้รับในปริมาณไม่มาก ทว่าได้รับซ้ำเป็นเวลานาน โดยเฉพาะตะกั่ว ปรอท แคดเมียม และสารหนู สารเหล่านี้มีความสำคัญต่อการเฝ้าระวังด้านสาธารณสุข

อย่างไรก็ตาม เมื่อโลหะหนักพวกนี้ปนเปื้อนอยู่ในสิ่งแวดล้อม มันอาจน่ากลัวกว่าที่คิด เพราะ

  • มองไม่เห็น จึงไม่รู้ว่ามี สารปนเปื้อนหลายชนิดไม่มีสี ไม่มีกลิ่น และไม่มีรสชาติ เช่น สารหนูที่ละลายอยู่ในน้ำใต้ดิน หรือตะกั่วที่ปนเปื้อนในน้ำดื่ม เราไม่มีทางรู้ได้ง่าย ๆ ว่าน้ำดื่มของเราปนเปื้อนโลหะหนักหรือไม่ การที่น้ำยังใสและดูสะอาดจึงไม่ได้รับประกันว่าปลอดภัยจากพิษ
  • อยู่ในอาหารที่เรากินทุกวัน โลหะหนักบางชนิดสามารถสะสมในพืชและสัตว์ได้ เช่น แคดเมียมที่อาจปนเปื้อนในข้าวและผัก หรือเมทิลเมอร์คิวรีที่สะสมในปลา เราจึงอาจได้รับสารเหล่านี้ผ่านอาหารโดยไม่รู้ตัว
  • ไม่จำเป็นต้องมีบ้านอยู่ใกล้โรงงานก็มีโอกาสได้รับสารปนเปื้อน เพราะโลหะหนักบางชนิดมีอยู่ตามธรรมชาติในดิน หิน และน้ำใต้ดินอยู่แล้ว นอกจากนี้ สารปนเปื้อนยังสามารถเดินทางไปกับน้ำ ฝุ่น และตะกอน ทำให้พื้นที่ที่ได้รับผลกระทบไม่จำเป็นต้องอยู่ติดกับแหล่งกำเนิดเสมอไป
  • บางชนิดไม่ได้แสดงอาการเจ็บป่วยทันที การได้รับโลหะหนักบางชนิดในปริมาณน้อยซ้ำ ๆ เป็นเวลานาน อาจค่อย ๆ ส่งผลต่อร่างกาย โดยไม่มีอาการเฉพาะที่สังเกตได้ชัดเจนในช่วงแรก กว่าจะตรวจพบความผิดปกติบางอย่างก็อาจผ่านไปนานแล้ว
  • ต่อให้เราระมัดระวังตัวดี ก็อาจจะป้องกันไม่ได้ทั้งหมด เพราะเราไม่สามารถมองเห็นหรือควบคุมคุณภาพของดิน น้ำ อากาศ และวัตถุดิบอาหารทุกอย่างได้ด้วยตัวเอง การตรวจวิเคราะห์ทางวิทยาศาสตร์จึงเป็นสิ่งจำเป็น ไม่ใช่แค่การสังเกตด้วยประสาทสัมผัส

อย่างไรก็ตาม การพบโลหะหนักในอาหาร น้ำ หรือสิ่งแวดล้อม ไม่ได้หมายความว่าจะเกิดพิษต่อร่างกายทันที ต้องพิจารณาชนิดของสาร รูปแบบทางเคมี ปริมาณที่ได้รับ และระยะเวลาที่สัมผัสด้วย