หลังจากที่มีกระแสข่าวลือกันไปต่าง ๆ นานา เมื่อมีผู้พบเห็นว่า “อนุสาวรีย์ประชาธิปไตย” ที่ตั้งอยู่บริเวณถนนราชดำเนินกลางตัดกับถนนดินสอ ใกล้กับสี่แยกคอกวัวนั้น มีการล้อมรั้วเพื่อจะรื้อถอนนั้น ล่าสุด ทางกรุงเทพมหานครได้ออกมาชี้แจงว่าไม่มีการรื้อถอนอนุสาวรีย์แต่อย่างใด การล้อมรั้วดังกล่าวมีวัตถุประสงค์เพื่อดำเนินการซ่อมแซมประตูไม้ บูรณะห้องภายในอนุสาวรีย์ รวมถึงปรับปรุงระบบไฟฟ้าและท่อน้ำของน้ำพุ จึงจำเป็นต้องกั้นพื้นที่เพื่อความปลอดภัยของเจ้าหน้าที่และประชาชน
ความน่าสนใจของอนุสาวรีย์แห่งนี้ นอกจากจะมีพานรัฐธรรมนูญเป็นหมุดหมายหรือสัญลักษณ์เริ่มต้นการปกครองระบอบประชาธิปไตยแล้ว บริเวณนี้ยังมีหมุดกิโลเมตรที่ 0 ซึ่งเป็นหมุดหมายเริ่มต้นในการกำหนดระยะทางของประเทศไทยในการนับระยะทางที่เริ่มจากกรุงเทพถึงจังหวัดต่าง ๆ และระยะทางของหลักกิโลเมตรจากจังหวัดต่าง ๆ เข้าสู่กรุงเทพมหานครอีกด้วย ในแง่ของการส่งเสริมความสำคัญของอนุสาวรีย์ประชาธิปไตย ซึ่งหลักกิโลเมตรที่ 0 ของกรุงเทพฯ ต้นทางของทางหลวงแผ่นดินสายประธาน ตั้งอยู่ใต้ต้นไม้ใหญ่ ปากทางเข้าถนนดินสอ ฝั่งตรงข้ามกับโรงเรียนสตรีวิทยา อย่างไรก็ตาม จุดเริ่มต้นตามความเป็นจริงของทางหลวงสายประธานทั้ง 4 ภาค ในป้ายมีข้อความก็ระบุว่า
“กิโลเมตรที่ 0 ของทางหลวงแผ่นดินสายประธาน หมายเลข 1 หมายเลข 3 และหมายเลข 4 เริ่มจากที่อนุสาวรีย์ประชาธิปไตย ถนนราชดำเนินกลาง แยกไปตามถนนต่าง ๆ ในกรุงเทพฯ จนถึงจุดเริ่มต้นทางหลวงแผ่นดินสายประธาน คือ ถนนพหลโยธิน จากอนุสาวรีย์ชัยสมรภูมิ ปลายทางที่อำเภอแม่สาย จังหวัดเชียงราย ถนนสุขุมวิท จากสี่แยกเพลินจิต ปลายทางที่จังหวัดตราด และถนนเพชรเกษม เริ่มจากสะพานเนาวจำเนียร เขตบางกอกใหญ่ ปลายทางที่อำเภอสะเดา จังหวัดสงขลา ต่อมามีทางหลวงสายประธานหมายเลข 2 คือถนนมิตรภาพ เริ่มต้นจากจังหวัดสระบุรี ไปสะพานมิตรภาพจังหวัดหนองคาย นับ กม.0 ที่อนุสาวรีย์ประชาธิปไตย ทับถนนพหลโยธินช่วงกรุงเทพฯ-สระบุรี แล้วจึงแยกออกเป็นทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2”
และอีกประเด็นก็คือ ส่วนประกอบต่าง ๆ ของอนุสาวรีย์ มีความหมายอย่างไรบ้าง หลายคนอาจจะพอรู้มาก่อนหน้านี้แล้ว แต่สำหรับคนที่ยังไม่รู้ ลองมาอ่านได้จากบทความนี้ดู
ที่มาของอนุสาวรีย์ประชาธิปไตย
หลังจากผ่านเลยช่วงเวลาแห่งการเปลี่ยนแปลงการปกครองมานาน 7 ปี ในปี พ.ศ. 2482 สมัยที่จอมพล ป. พิบูลสงคราม เป็นนายกรัฐมนตรี ได้มีความคิดที่จะจัดสร้างอนุสรณ์เพื่อให้อนุชนรุ่นหลังได้รำลึกถึงวันสำคัญในการเปลี่ยนแปลงการปกครองของสยามประเทศ จากระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์มาเป็นระบอบประชาธิปไตย เมื่อวันที่ 24 มิถุนายน พ.ศ. 2475 และการมีใช้รัฐธรรมนูญเป็นกฎหมายหลักในการปกครองประเทศ จึงมีคำสั่งแต่งตั้งคณะกรรมการจัดหาพื้นที่ที่เหมาะสมในการสร้างอนุสาวรีย์และจัดการประกวดการออกแบบอนุสาวรีย์ โดยได้พิจารณาเลือกบริเวณถนนราชดำเนินกลาง ซึ่งกำลังมีการปรับปรุงอยู่ในขณะนั้น ประกอบกับกำลังมีการก่อสร้างสะพานเฉลิมวันชาติในบริเวณเดียวกัน ส่วนแบบที่ได้รับรางวัลและนำมาจัดสร้าง คือแบบของหม่อมหลวงปุ่ม มาลากุล
ในส่วนของการก่อสร้าง มีพิธีวางศิลาฤกษ์ในวันที่ 24 มิถุนายน พ.ศ. 2482 และเริ่มก่อสร้างในเดือนกรกฎาคม ปีเดียวกัน มีศาสตราจารย์ศิลป พีระศรี เป็นผู้ควบคุมการก่อสร้าง และมีอาจารย์สิทธิเดช แสงหิรัญ เป็นผู้ช่วยปั้นอนุสาวรีย์ การก่อสร้างแล้วเสร็จจนมีพิธีเปิดอย่างเป็นทางการ ในวันที่ 24 มิถุนายน พ.ศ. 2483
ลักษณะของอนุสาวรีย์ ส่วนประกอบ และความหมาย
อนุสาวรีย์ประชาธิปไตย เป็นรูปหล่อลอยตัว ประกอบด้วยรูปเล่มรัฐธรรมนูญในสมุดไทย ประดิษฐานบนพานแว่นฟ้า สร้างด้วยทองแดง มีความสูง 3 เมตร หนัก 4 ตัน ตั้งบนฐานรูปทรงกลมด้านบนโค้งกลม ลานอนุสาวรีย์ยกสูงมีบันไดโดยรอบ รอบนอกลานอนุสาวรีย์มีครีบทรงแบน อยู่ 4 ทิศ ที่โคนครีบ มีภาพแกะสลักลายปั้นนูน และมีรั้วเตี้ย ๆ กั้นโดยรอบลานอนุสาวรีย์ รั้วนี้ใช้ปืนใหญ่โบราณจำนวน 75 กระบอก ฝังดินโผล่ท้ายกระบอกขึ้นมา เป็นเสา คล้องโซ่เชื่อมต่อกัน โดยสัญลักษณ์ต่าง ๆ ภายในอนุสาวรีย์ประกอบด้วย
1. พานทูนฉบับรัฐธรรมนูญ ตั้งอยู่บนยอดป้อมกลางตัวอนุสาวรีย์ สูง 3 เมตร หมายถึง เดือนที่ 3 หรือเดือนมิถุนายน เดือนที่มีการเปลี่ยนแปลงการปกครอง (เนื่องจากในเวลานั้นสยามยังนับปีแบบเก่า คือให้เดือนเมษายนเป็นเดือนแรกของปี)
2. ปีกทั้ง 4 ด้านของอนุสาวรีย์ สูงจากแท่นพื้น 24 เมตร รัศมียาว 24 เมตร หมายถึง วันที่ 24 มิถุนายน วันที่มีการเปลี่ยนแปลงการปกครอง
3. ภาพดุนที่ฐานปีกทั้ง 4 ด้าน หมายถึง เล่าเรื่องราวการดำเนินงานของ “คณะราษฎร” ผู้ก่อการเปลี่ยนแปลงการปกครอง มีจำนวน 4 ภาพ
- ภาพดุนที่ 1 ภาพการวางแผนเพื่อเปลี่ยนแปลงการปกครองโดยคณะราษฎร เป็นภาพชายในเครื่องแบบทหารและพลเรือนปรึกษาหารือกัน
- ภาพดุนที่ 2 ภาพทหารของฝ่ายก่อการปฏิวัติ อาวุธยุทโปกรณ์ ม้า รถถังและปืน เคลื่อนพลเข้ายึดอำนาจเพื่อเปลี่ยนแปลงการปกครอง
- ภาพดุนที่ 3 ภาพการประกอบอาชีพของประชาชนชาวไทยหลังเปลี่ยนแปลงการปกครอง เช่น ข้าราชการ เกษตรกร กรรมกร และการค้าขาย
- ภาพดุนที่ 4 ภาพสังคมไทยหลังเปลี่ยนแปลงการปกครอง เช่น การศึกษา ศาสนา เศรษฐกิจ อาชีพ การกีฬา และสังคมที่สงบสุขยุติธรรม
4. อ่างตรงฐานปีกทั้ง 4 ด้านเป็นรูปงูใหญ่ หมายถึง ปีที่เปลี่ยนแปลงการปกครองเป็นปีมะโรง (ปีงูใหญ่)
5. รั้วปืนใหญ่ 75 กระบอก (ปากกระบอกปืนฝังลงดิน) โดยรอบฐานของอนุสาวรีย์ มีโซ่เหล็กร้อยไว้ หมายถึง พ.ศ. 2475 ปีที่มีการเปลี่ยนแปลงการปกครอง ส่วนโซ่ที่ร้อยไว้ด้วยกันนั้น หมายถึงความสามัคคีพร้อมเพรียงของคณะปฏิวัติ
6. พระขรรค์ 6 เล่ม ประกอบบานประตูรอบป้อมกลางตัวอนุสาวรีย์ หมายถึง หลัก 6 ประการของคณะราษฎร ซึ่งเป็นนโยบายของคณะราษฎร ได้แก่ หลักเอกราช หลักความปลอดภัย หลักเศรษฐกิจ หลักเสมอภาค หลักเสรีภาพ และหลักการศึกษา
อย่าสับสนกับอนุสาวรีย์พิทักษ์รัฐธรรมนูญ ที่ (เคยอยู่) วงเวียนบางเขน (หลักสี่)!
หลายคนอาจจะยังสับสนระหว่าง “อนุสาวรีย์ประชาธิปไตย” ที่ตั้งอยู่บริเวณถนนราชดำเนินกลางตัดกับถนนดินสอ ใกล้สี่แยกคอกวัว กับ “อนุสาวรีย์พิทักษ์รัฐธรรมนูญ” ที่ตั้งอยู่เคยตั้งอยู่บริเวณวงเวียนบางเขน (หลักสี่) จุดบรรจบของถนนพหลโยธิน ถนนแจ้งวัฒนะ และถนนรามอินทรา เพราะมีสัญลักษณ์อย่างพานรัฐธรรมนูญเหมือนกัน และยังมีความเกี่ยวข้องกับการปกครองในระบอบประชาธิปไตยเหมือนกันด้วย
สำหรับอนุสาวรีย์ที่เคยตั้งอยู่บริเวณวงเวียนบางเขน (หลักสี่) นั้น มีชื่อเรียกว่า “อนุสาวรีย์พิทักษ์รัฐธรรมนูญ” หรือ “อนุสาวรีย์ปราบกบฏ” และยังมีชื่อเรียกอีกหลายชื่อตามแต่ละยุคสมัย ตามที่ปรากฏในหลักฐานต่าง ๆ อนุสาวรีย์แห่งนี้สร้างขึ้นโดยรัฐบาลคณะราษฎร์ เพื่อใช้บรรจุอัฐิและรำลึกถึงทหารและตำรวจฝ่ายรัฐบาล 17 นาย ที่เสียชีวิตในการปราบกบฏบวรเดช ในเดือนตุลาคม พ.ศ. 2476
อนุสาวรีย์เคยตั้งอยู่กลางลานอนุสาวรีย์ซึ่งต่อมากลายเป็นวงเวียนหลักสี่ หรือที่นิยมเรียกว่าวงเวียนบางเขน จุดบรรจบของถนนพหลโยธิน ถนนแจ้งวัฒนะ และถนนรามอินทรา ในแขวงอนุสาวรีย์ เขตบางเขน กรุงเทพมหานคร และเปิดอย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 15 ตุลาคม พ.ศ. 2479 มีลักษณะเป็นเสาคอนกรีตเสริมเหล็กรูปทรงคล้ายกระสุนปืนใหญ่ ตั้งอยู่บนฐานแปดเหลี่ยม ประดับกลีบบัวซ้อนกันสองชั้น ส่วนยอดเป็นพานแว่นฟ้าสองชั้นรองรับสมุดไทยซึ่งหมายถึงรัฐธรรมนูญ อย่างไรก็ดี ปัจจุบันอนุสาวรีย์แห่งนี้หายไปอย่างไร้ร่องรอยตั้งแต่ปลายปี 2561 แล้ว โดยไม่มีการขออนุญาตเคลื่อนย้ายตามขั้นตอน และต่อมากรมศิลปากรได้เข้าแจ้งความดำเนินคดีไว้ที่ สน.บางเขน ทำให้ในปัจจุบัน พื้นที่บริเวณที่ตั้งเดิมของอนุสาวรีย์ กลายเป็นทางแยกขนาดใหญ่ที่มีอุโมงค์ทางลอด สะพานข้ามแยก และสถานีวัดพระศรีมหาธาตุ (รถไฟฟ้าสายสีเขียวและสายสีชมพู) รวมถึงสวนหย่อมบริเวณใกล้เคียง โดยไม่มีตัวอนุสาวรีย์ตั้งอยู่!




























