Home Work & Living Living ทำไมฤดูหนาว ถึงได้เหมือนว่า “ไม่มีอยู่จริง” สำหรับคนกรุง

ทำไมฤดูหนาว ถึงได้เหมือนว่า “ไม่มีอยู่จริง” สำหรับคนกรุง

เป็นเรื่องปกติที่เมื่อถึงช่วงเปลี่ยนผ่านของฤดูกาล หน่วยงานสำคัญอย่างกรมอุตุนิยมวิทยา จะออกมาประกาศว่าประเทศไทยเข้าสู่ฤดูกาลนั้น ๆ อย่างเป็นทางการแล้ว โดยถือเอาเกณฑ์ทางอุตุนิยมวิทยาเป็นสำคัญสำหรับพิจารณาการเปลี่ยนผ่านฤดู ซึ่งสำหรับฤดูหนาวปี 2569 กรมอุตุฯ ก็ได้แจ้งข่าวดีพร้อมกับข่าวร้ายให้ประชาชนได้ทราบแล้ว ข่าวดีก็คือ ประเทศไทยเข้าสู่ฤดูหนาวอย่างเป็นทางการ ตั้งแต่วันที่ 9 พฤศจิกายน 2569 ที่ผ่านมา ส่วนข่าวร้าย กรมอุตุฯ ชี้แจงว่านั่นเป็นการใช้เกณฑ์ทางธรรมชาติที่เกิดขึ้นว่าประเทศไทยเปลี่ยนฤดูกาลเข้าสู่ฤดูหนาวแล้ว แต่ไม่ได้แปลว่าจะต้องรู้สึกหนาวในทุกพื้นที่ และก็ไม่ใช่ว่าต้องหนาวทันทีที่ประกาศด้วย ที่สำคัญ ช่วง 2-3 วันนี้ให้ระวังฝนตก ส่วนประชาชนตาดำ ๆ อย่างเราก็ได้สัมผัสกับอากาศที่ร้อนอบอ้าวสุด ๆ

สิ่งนี้ทำให้เห็นว่าประเทศไทยมีฤดูหนาวตามปฏิทินและตามหลักภูมิอากาศจริง แต่สิ่งที่หลายคนรู้สึกคือ พอถึงฤดูหนาวแล้ว แต่ทำไมอากาศยังร้อนเหมือนเดิม หรือเย็นแค่ไม่กี่วันก็กลับมาร้อนอีก แถมในช่วงต้นฤดู ก็ไม่เห็นอากาศจะหนาวสมชื่อฤดูสักนิดเลย กว่าจะรู้สึกหนาวได้จริง ๆ ต้องรอให้เวลาผ่านไปร่วมเดือนก่อน และรู้สึกไม่หนาวเท่าในอดีต โดยเฉพาะคนกรุง ที่แต่ละปีต้องมานั่งลุ้น ว่าในปีนี้จะมีฤดูหนาวให้สัมผัสจริง ๆ ไหม?

คำตอบของคำถามนี้ไม่ได้มีสาเหตุเดียว แต่เกิดจากหลายปัจจัย ทั้งตำแหน่งที่ตั้งของประเทศไทย ลมมรสุม ภาวะโลกร้อน และลักษณะของเมืองที่เราอาศัยอยู่!

1. ประเทศไทยตั้งอยู่ในเขตร้อน ไม่ใช่เขตอบอุ่น

เหตุผลข้อแรกที่ทำให้ฤดูหนาวดูเหมือนไม่มีอยู่จริงสำหรับคนกรุง ก็คือเรื่องตำแหน่งที่ตั้งทางภูมิศาสตร์ของทั้งประเทศไทยและของกรุงเทพฯ ประเทศไทยเป็นประเทศที่ตั้งอยู่ในเขตร้อน (Tropics) ใกล้เส้นศูนย์สูตร จึงได้รับพลังงานจากดวงอาทิตย์ค่อนข้างมากตลอดทั้งปี ต่างจากประเทศที่อยู่ในละติจูดสูงกว่า เช่น จีน ญี่ปุ่น หรือเกาหลีใต้ ซึ่งมีความแตกต่างของพลังงานแสงอาทิตย์ในระหว่างฤดูร้อนกับฤดูหนาวมากกว่า การเกิดฤดูหนาวของประเทศไทยจึงไม่ได้เกิดจากการที่โลกได้รับแสงอาทิตย์น้อยลงอย่างชัดเจนเหมือนประเทศในเขตอบอุ่น แบบที่อุณหภูมิลดลงต่อเนื่องเป็นเวลานานหลายเดือน แต่เกิดจากการเปลี่ยนแปลงของทิศทางลมและมวลอากาศเป็นหลัก

และนี่ก็เป็นอีกเหตุผลที่ทำให้ “ฤดูหนาวของไทย” ไม่ได้หนาวเท่ากันทุกจังหวัดด้วย แบบที่หนาวของกรุงเทพฯ นั้นไม่เท่ากับหนาวที่เชียงใหม่หรืออุบลราชธานี การที่กรุงเทพฯ อากาศหนาวน้อยกว่าพื้นที่แถบภาคเหนือและภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ส่วนหนึ่งเป็นเพราะตำแหน่งทางภูมิศาสตร์ของกรุงเทพฯ ที่อยู่ใกล้เส้นศูนย์สูตรมากกว่าภาคเหนือและภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ถึงอย่างนั้น ก็ยังมีปัจจัยอื่นเข้ามาเกี่ยวข้องอีกในข้อถัด ๆ ไป

2. ความหนาวเย็น ต้องอาศัยมวลอากาศเย็นจากประะเทศจีน

อีกปัจจัยสำคัญที่ทำให้ประเทศไทยมีอากาศเย็นในช่วงปลายปี คือ ลมมรสุมตะวันออกเฉียงเหนือ ซึ่งลมชนิดนี้จะพัดพามวลอากาศเย็นและแห้งจากบริเวณประเทศจีนลงมาปกคลุมประเทศไทย ในช่วงฤดูหนาว พื้นที่บริเวณไซบีเรีย มองโกเลีย และจีนตอนเหนือ จะมีมวลอากาศเย็นและความกดอากาศสูงสะสมอยู่เป็นบริเวณกว้าง เรียกว่า ความกดอากาศสูงไซบีเรีย เมื่อความกดอากาศสูงนี้มีกำลังแรง อากาศจะเคลื่อนออกจากบริเวณความกดอากาศสูงไปยังบริเวณที่มีความกดอากาศต่ำกว่า โดยในภูมิภาคเอเชียตะวันออกและเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ การไหลเวียนส่วนหนึ่งจะเป็นลมจากทิศตะวันออกเฉียงเหนือและพัดลงมาทางใต้ เส้นทางนี้จึงทำให้ประเทศไทยได้รับอิทธิพลจากมวลอากาศเย็นที่แผ่ลงมาจากจีนได้โดยตรง

แต่ปัญหาก็คือ มวลอากาศเย็นไม่ได้มีกำลังเท่ากันตลอดฤดู มันจึงแผ่ลงมาไม่สม่ำเสมอ บางช่วงแผ่ลงมาแรง ทำให้อุณหภูมิลดลง (รู้สึกหนาวเย็น) อย่างชัดเจน แต่บางช่วงอ่อนกำลังลง อากาศก็กลับมาร้อนอีกครั้ง นี่คือสาเหตุสำคัญที่ทำให้บางปี เรารู้สึกว่าอากาศหนาวจริง ๆ เพียงไม่กี่วัน และเอาเข้าจริง การที่คนกรุงทำได้เพียงสัมผัสแค่อากาศเย็น ๆ ต่ำสุดราว ๆ 17-18 องศาเซลเซียส (และไม่น่าจะต่ำลงไปกว่านี้อีกแล้ว) ก็เพราะกรุงเทพฯ อยู่ห่างจากแหล่งมวลอากาศเย็นทางตอนเหนือมากกว่าภาคเหนือและภาคตะวันออกเฉียงเหนือ คนกรุงจึงไม่รู้สึกหนาวเท่ากับคนในภาคเหนือและภาคตะวันออกเฉียงเหนือ หรือพูดให้เข้าใจง่าย ๆ ก็คือ ภาคเหนือและภาคตะวันออกเฉียงเหนือ มีโอกาสได้รับอิทธิพลจากมวลอากาศเย็นที่แผ่ลงมาจากจีนได้ชัดเจนกว่า ทำให้อุณหภูมิลดลง (หนาว) ได้มากกว่านั่นเอง ขณะที่กรุงเทพฯ อยู่ใต้ลงมา มวลอากาศเย็นที่เคลื่อนมาถึงอาจมีกำลังอ่อนลง ประกอบกับพื้นฐานอุณหภูมิของพื้นที่ที่ค่อนข้างสูงกว่าด้วย

3. อิทธิพลจากเอลนีโญ โดยเฉพาะในปี 2569-2570

นี่เป็นอีกปัจจัยที่ต้องพูดถึง โดยเฉพาะฤดูหนาวของปี 2569-2570 ซึ่งปรากฏการณ์เอลนีโญ (El Niño) เกิดจากอุณหภูมิผิวน้ำทะเลบริเวณมหาสมุทรแปซิฟิกตอนกลางและตะวันออกเขตร้อนอุ่นกว่าค่าเฉลี่ย ส่งผลให้รูปแบบการหมุนเวียนของบรรยากาศเปลี่ยนแปลงไป ซึ่งสำหรับประเทศไทย เอลนีโญมีแนวโน้มทำให้ฝนลดลงและอุณหภูมิสูงขึ้น โดยเฉพาะเมื่อเกิดร่วมกับปัจจัยภูมิอากาศอื่น ๆ

โดยกรมอุตุนิยมวิทยาคาดการณ์ว่าปีนี้ประเทศไทยจะมีฤดูหนาวที่อุ่นกว่าปกติ (หนาวน้อยหรือแทบจะไม่รู้สึกหนาว) และเอลนีโญมีแนวโน้มจะส่งอิทธิพลต่อเนื่องไปถึงต้นปี 2570 ด้วย อย่างไรก็ตาม เอลนีโญไม่ได้เป็นสาเหตุเดียวที่ทำให้ฤดูหนาวไม่หนาว และไม่ได้หมายความว่าทุกพื้นที่จะไม่มีอากาศเย็นเลย

4. ภาวะโลกร้อนทำให้พื้นฐานอุณหภูมิสูงขึ้น

เรื่องของภาวะโลกร้อน เป็นปัจจัยระยะยาวที่สำคัญมากต่ออากาศเย็นในประเทศไทย กล่าวคือ เมื่ออุณหภูมิเฉลี่ยของโลกสูงขึ้น อุณหภูมิพื้นฐานของแต่ละพื้นที่ก็มีแนวโน้มสูงขึ้นตามไปด้วย แม้จะเข้าสู่ช่วงฤดูหนาวก็ตาม ลองนึกภาพตามแบบง่าย ๆ ก็คือ ในอดีต อุณหภูมิช่วงเวลาหนึ่งอาจอยู่ที่ 20-25 องศาเซลเซียส แต่เมื่อภูมิอากาศอุ่นขึ้น (โลกร้อน) ช่วงเวลาเดียวกันอาจขยับไปอยู่ที่ 23-28 องศาเซลเซียส ดังนั้น แม้ว่าจะมีมวลอากาศเย็นแผ่ลงมาเหมือนเดิม แต่เมื่อเจอกับพื้นฐานอุณหภูมิที่สูงขึ้น เราก็อาจรู้สึกว่าอากาศมันเย็นไม่เท่าเดิม!

5. ลักษณะของความเป็นเมืองใหญ่

นอกจากปัจจัยเรื่องตำแหน่งที่ตั้งแล้ว กรุงเทพฯ ยังเป็นเมืองขนาดใหญ่ มีกิจกรรมของมนุษย์ที่ปล่อยและสะสมความร้อนตลอดทั้งวัน ทั้งยังมีสิ่งปลูกสร้าง ถนนคอนกรีต และพื้นผิวแอสฟัลต์จำนวนมาก วัสดุเหล่านี้ดูดซับความร้อนในช่วงกลางวันและค่อย ๆ คายความร้อนออกมาในช่วงกลางคืน ทำให้อุณหภูมิไม่ลดลงมากเท่าพื้นที่ที่มีสิ่งปลูกสร้างหนาแน่นน้อยกว่า สิ่งนี้เรียกว่า ปรากฏการณ์เกาะความร้อนเมือง (Urban Heat Island) ประกอบกับปัจจัยอื่น ๆ เช่น

  • อาคารหนาแน่น ทำให้อากาศถ่ายเทได้ไม่ดีในบางบริเวณ
  • พื้นที่สีเขียวและแหล่งน้ำมีสัดส่วนจำกัดในหลายย่าน
  • ความร้อนจากรถยนต์ เครื่องปรับอากาศ และกิจกรรมของมนุษย์

ผลก็คือ พื้นที่ภายในกรุงเทพฯ โดยเฉพาะใจกลางเมือง อาจมีอุณหภูมิสูงกว่าพื้นที่รอบนอก โดยเฉพาะในช่วงกลางคืนที่ควรจะเย็นลง นี่จึงเป็นเหตุผลสำคัญเหตุผลหนึ่งที่ทำให้ฤดูหนาวในกรุงเทพฯ คนกรุงอาจจะรู้สึกไม่ค่อยหนาวเท่าไรนัก ในขณะที่จังหวัดทางภาคเหนือและภาคตะวันออกเฉียงเหนือกลับมีอากาศหนาวเย็นที่รู้สึกได้มากกว่าจริง ๆ