พระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ณ มณฑลพิธีท้องสนามหลวง ใกล้เข้ามาแล้ว ข่าวคราวที่เรามักจะได้ยินในช่วงเวลานี้ก็คือ เรื่องของความคืบหน้างานก่อสร้างและตกแต่งพระเมรุมาศฯ ที่เกือบจะเสร็จสมบูรณ์แล้ว โดยเมื่อวันที่ 16 พฤศจิกายน ที่ผ่านมา นายพนมบุตร จันทรโชติ อธิบดีกรมศิลปากร ก็เพิ่งจะนำสื่อมวลชนและกลุ่มนักวิชาการ เข้าชมและเผยแพร่องค์ความรู้การจัดสร้างพระเมรุมาศฯ และสิ่งปลูกสร้างประกอบพระเมรุมาศฯ ตามหลักวิชาการ
ซึ่งหนึ่งในความรู้ที่อธิบดีกรมศิลปากรได้อธิบายไว้ คือการวางผังพระเมรุมาศและอาคารประกอบหลังต่าง ๆ เป็นการออกแบบตามโบราณราชประเพณี โดยจำลองรูปแบบตาม “คติภูมิจักรวาล” ซึ่งเป็นความเชื่อที่อธิบายโครงสร้างของจักรวาลตามโลกทัศน์ของคนในอดีต และถูกนำมาถ่ายทอดผ่านงานศิลปกรรมและสถาปัตยกรรมไทย ช่างไทยจึงนำภาพจักรวาลตามความเชื่อมาถ่ายทอดเป็นสถาปัตยกรรม โดยสร้างพระเมรุมาศให้เป็นเสมือนเขาพระสุเมรุจำลอง และจัดองค์ประกอบต่าง ๆ ภายในมณฑลพิธีให้สัมพันธ์กับจักรวาลตามคติพุทธและพราหมณ์ หรือพูดให้เข้าใจง่าย ๆ ก็คือ พระเมรุมาศเป็นการจำลองจักรวาลตามความเชื่อให้เกิดขึ้นจริงบนพื้นดิน เพื่อประกอบพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพ
ดังนั้น พระเมรุมาศที่เราเห็นในพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพ จึงไม่ได้เป็นเพียงสิ่งก่อสร้างขนาดใหญ่ที่สร้างขึ้นเพื่อประกอบพระราชพิธีเท่านั้น แต่ยังเป็นสถาปัตยกรรมที่เชื่อมโยงถึงความเชื่อเกี่ยวกับจักรวาล ศาสนา และพระราชสถานะเอาไว้ด้วย
ทำความเข้าใจคติภูมิจักรวาล
คติภูมิจักรวาล คือ แนวคิดหรือความเชื่อเกี่ยวกับโครงสร้างของจักรวาลตามคติศาสนาและความเชื่อของคนในอดีต โดยอธิบายว่าโลกและจักรวาลประกอบด้วยอะไรบ้าง มีศูนย์กลางอยู่ที่ใด มีภพภูมิหรือดินแดนต่าง ๆ ตั้งอยู่ตรงไหน และมีความสัมพันธ์กันอย่างไร ซึ่งเมื่อนำแนวคิดนี้มาเชื่อมโยงกับสถาปัตยกรรมไทยหลายแห่ง จะพบว่าเป็นรากฐานทางความคิดสำคัญประการหนึ่งในการออกแบบทั้งวัด เจดีย์ พระปรางค์ พระราชวัง ตลอดจนสิ่งก่อสร้างที่เกี่ยวข้องกับพระราชพิธี
อย่างเช่นล่าสุด พระเมรุมาศและสิ่งปลูกสร้างประกอบพระเมรุมาศ งานพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ก็ออกแบบตามคติภูมิจักรวาลเช่นเดียวกัน โดยมีองค์พระเมรุมาศเป็นอาคารประธาน ตั้งอยู่บนฐานยกสูงซ้อนชั้น เปรียบเสมือนเขาพระสุเมรุ ศูนย์กลางจักรวาล รายล้อมรอบด้วยเขาสัตบริภัณฑ์ มหานทีสีทันดร สระโบกขรณีประดับสัตว์หิมพานต์ รวมถึงอาคารสถาปัตยกรรมทรงจัตุรมุขหลังคาซ้อน 7 ชั้น และสิ่งปลูกสร้างประกอบในเขตรั้วราชวัตร เช่น พระที่นั่งทรงธรรม และศาลาลูกขุน
หน้าตาของจักรวาลตามคติภูมิจักรวาล
เนื่องจากคติภูมิจักรวาล เป็นแนวคิดเกี่ยวกับโครงสร้างของโลกและจักรวาล ตามคติพุทธ-พราหมณ์ จักรวาลจะมีลักษณะเป็นระบบที่มีศูนย์กลางและแบ่งพื้นที่ออกเป็นระดับต่าง ๆ เมื่อแนวคิดนี้มีอิทธิพลต่องานศิลปกรรมไทย เราจะพบว่าสิ่งก่อสร้างตามคติดังกล่าว มักจะมีองค์ประกอบสำคัญดังนี้
1. เขาพระสุเมรุ เป็นภูเขาศักดิ์สิทธิ์ที่ตั้งอยู่ใจกลางจักรวาล ถือเป็นแกนกลางของโลก มีความสูงใหญ่และเป็นที่ตั้งของสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ซึ่งเป็นที่ประทับของพระอินทร์
2. เขาสัตตบริภัณฑ์ เป็นภูเขา 7 ชั้นที่ล้อมรอบเขาพระสุเมรุ โดยมีมหาสมุทรคั่นระหว่างภูเขาแต่ละชั้น ทำให้เกิดลักษณะเป็นวงแหวนซ้อนกันออกไป
3. มหาสมุทรสีทันดร เป็นมหาสมุทรที่คั่นอยู่ระหว่างแนวภูเขาสัตตบริภัณฑ์ และมีมหาสมุทรชั้นนอกล้อมรอบทวีปต่าง ๆ
4. ทวีปทั้ง 4 ตั้งอยู่ในมหาสมุทรชั้นนอก ล้อมรอบเขาพระสุเมรุ ได้แก่
- ชมพูทวีป อยู่ทางทิศใต้ เป็นที่ตั้งของโลกมนุษย์ตามคติจักรวาลนี้
- อมรโคยานทวีป อยู่ทางทิศตะวันตก
- ปุพพวิเทหทวีป อยู่ทางทิศตะวันออก
- อุตตรกุรุทวีป อยู่ทางทิศเหนือ
5. ภูเขาจักรวาล เป็นแนวภูเขาที่ล้อมรอบจักรวาลทั้งหมด ทำหน้าที่เป็นขอบเขตของโลกตามคติความเชื่อนี้
6. ดวงอาทิตย์ ดวงจันทร์ และดวงดาว โคจรอยู่รอบเขาพระสุเมรุ เป็นส่วนหนึ่งของระบบจักรวาลตามคำอธิบายดั้งเดิม
7. ภพภูมิเบื้องบนและเบื้องล่าง เหนือเขาพระสุเมรุขึ้นไปเป็นที่ตั้งของสวรรค์และพรหมโลก ส่วนเบื้องล่างมีภพภูมิของสัตว์โลก เช่น นรก ซึ่งสัมพันธ์กับการแบ่งภูมิทั้งสามในคติไตรภูมิ
อย่างไรก็ตาม ต้องแยกให้ออกระหว่าง “คติภูมิจักรวาล” ที่อธิบายโครงสร้างของจักรวาล กับ “คติไตรภูมิ” ที่อธิบายการแบ่งภพภูมิของสัตว์โลก ทั้งสองแนวคิดนี้มีความสัมพันธ์กันและปรากฏร่วมกันในงานศิลปกรรมไทย ทว่าไม่ได้มีความหมายเหมือนกันเสียทีเดียว
รูปแบบการออกแบบที่สะท้อนถึงคติภูมิจักรวาล
หากสังเกตสถาปัตยกรรมไทยในภาพรวม จะพบแนวคิดการออกแบบที่น่าสนใจหลายประการ หลัก ๆ คือ
- มีการกำหนดศูนย์กลาง การวางเจดีย์หรือพระปรางค์เป็นประธานของพื้นที่ เปรียบเสมือนการกำหนดเขาพระสุเมรุให้เป็นศูนย์กลางจักรวาล
- มีการสร้างสิ่งก่อสร้างล้อมรอบและจัดผังพื้นที่เป็นวงหรือเป็นลำดับชั้น สะท้อนแนวคิดเรื่องจักรวาลที่มีศูนย์กลางและพื้นที่รายล้อม ดังที่จะมีภูเขาและองค์ประกอบต่าง ๆ ที่รายล้อมเขาพระสุเมรุ จึงมีการสร้างกำแพง ระเบียงคด และองค์ประกอบบริวาร เพื่อแบ่งขอบเขตพื้นที่จากภายนอกเข้าสู่พื้นที่ศักดิ์สิทธิ์
- โดดเด่นด้วยการออกแบบแนวตั้ง การสร้างอาคารให้สูงขึ้นไปเป็นลำดับจนถึงยอด หรือรูปแบบของหลังคาที่ซ้อนลดหลั่นขึ้นไปหาเครื่องยอด ทำให้เห็นภาพของการไต่ระดับจากพื้นที่มนุษย์ไปสู่พื้นที่ที่มีความศักดิ์สิทธิ์สูงขึ้น สื่อถึงความสัมพันธ์ระหว่างโลกมนุษย์กับภพภูมิเบื้องบน
- มีการจัดวางตามทิศ การกำหนดตำแหน่งอาคารตามทิศทั้งสี่หรือทิศสำคัญอื่น ๆ เพื่อสร้างความสัมพันธ์กับโครงสร้างจักรวาล
ตรงนี้นี่เองที่ทำให้สถาปัตยกรรมไทยหลายแห่งมีความหมายมากกว่าอาคารที่มนุษย์ใช้ประกอบกิจกรรม เพราะตัวอาคารสามารถทำหน้าที่เป็นสัญลักษณ์แทนจักรวาลได้ด้วย
การประยุกต์ใช้คติภูมิจักรวาลในสถาปัตยกรรมราชสำนักและงานพระเมรุมาศ
อิทธิพลของคติภูมิจักรวาลไม่ได้จำกัดอยู่เฉพาะวัด แต่ยังเป็นหัวใจของสถาปัตยกรรมที่เกี่ยวข้องกับสถาบันพระมหากษัตริย์ตามคติสมมติเทพด้วย ซึ่งเป็นแนวคิดที่เกี่ยวข้องกับคติความเชื่อเรื่องพระมหากษัตริย์ในสังคมไทยโบราณ โดยหมายถึงการสมมติหรือยกสถานะพระมหากษัตริย์ให้มีความสัมพันธ์กับเทพเจ้า หรือทรงเป็นเสมือนเทพเจ้าที่อวตารลงมาปกครองมนุษย์ ความเชื่อนี้ได้รับอิทธิพลจากคติพราหมณ์-ฮินดู ซึ่งมีความเชื่อเกี่ยวกับเทพเจ้าและจักรวาล โดยเฉพาะความสัมพันธ์ระหว่างเทพผู้ปกครองจักรวาลกับผู้ปกครองโลกมนุษย์
ดังนั้น ในโลกทัศน์ของสังคมไทยโบราณ จักรวาลและระเบียบการปกครองมีความสัมพันธ์กัน พระมหากษัตริย์ทรงเป็นศูนย์กลางของบ้านเมือง และมีการใช้สัญลักษณ์ทางศาสนาและจักรวาลวิทยาเพื่อสื่อถึงพระราชอำนาจและความชอบธรรม
จุดเชื่อมโยงสำคัญระหว่างคติภูมิจักรวาลกับคติสมมติเทพ คือเมื่อพระมหากษัตริย์ในฐานะศูนย์กลางของอำนาจบนโลกมนุษย์ เปรียบได้กับเทพผู้ปกครองจักรวาล กล่าวคือ หากจักรวาลมีเขาพระสุเมรุเป็นศูนย์กลาง มีพระอินทร์เป็นผู้ปกครองสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ การสร้างเมืองหรือพระราชวังให้มีลักษณะสอดคล้องกับจักรวาลก็สามารถสื่อถึงความเป็นศูนย์กลางของอำนาจและความชอบธรรมในการปกครองได้เช่นกัน เมื่อแนวคิดดังกล่าวถูกนำมาเชื่อมโยงกับการปกครอง จึงเกิดการออกแบบพื้นที่และสิ่งก่อสร้างให้สะท้อนความสัมพันธ์ระหว่างจักรวาลกับอำนาจของพระมหากษัตริย์
แนวคิดนี้ปรากฏให้เห็นในงานสถาปัตยกรรมพระราชพิธี โดยเฉพาะ พระเมรุมาศ ซึ่งไม่ได้เป็นเพียงงานสถาปัตยกรรมชั่วคราวสำหรับประกอบพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพ แต่ยังเป็นสถาปัตยกรรมเชิงสัญลักษณ์ที่เชื่อมโยงกับคติจักรวาลได้สมบูรณ์แบบที่สุด โดยสร้างบุษบกประธานเป็นยอดเขาพระสุเมรุ ล้อมรอบด้วยซ่าง (เมรุทิศ) และรั้วราชวัติที่มีรูปเทวดา สัตว์หิมพานต์ เพื่อส่งเสด็จพระมหากษัตริย์กลับสู่สรวงสวรรค์ นี่จึงเป็นเหตุผลหนึ่งที่พระเมรุมาศมักมีรูปแบบสถาปัตยกรรมสูงสง่า มีส่วนยอดเป็นชั้น ๆ และมีความซับซ้อนมากกว่าสิ่งก่อสร้างทั่วไป
สำหรับองค์ประกอบของจักรวาลที่ถูกนำมาออกแบบเป็นพระเมรุมาศนั้น หัวใจสำคัญไม่ได้อยู่แค่การสร้างอาคารให้สูงเหมือนภูเขา แต่ยังรวมถึงการจัดวางองค์ประกอบทั้งหมดให้มีความหมายสัมพันธ์กันด้วย คือ
- พระเมรุมาศองค์ประธาน เปรียบเสมือนเขาพระสุเมรุ พระเมรุมาศองค์ประธานเป็นอาคารหลักที่มีขนาดใหญ่และสูงที่สุดในมณฑลพิธี ทำหน้าที่เป็นศูนย์กลางของพื้นที่ทั้งหมด มีรูปทรงยอดปราสาทที่สูงเด่นขึ้นไป เปรียบเสมือนเขาพระสุเมรุที่ตั้งอยู่กลางจักรวาล ส่วนพื้นที่โดยรอบเป็นองค์ประกอบต่าง ๆ ที่สัมพันธ์กับภูเขาศักดิ์สิทธิ์แห่งนี้
- ฐานชั้นต่าง ๆ แสดงถึงลำดับชั้นของจักรวาล การยกฐานพระเมรุมาศให้สูงและแบ่งเป็นชั้น ๆ เป็นการสร้างมิติทางสถาปัตยกรรมให้เกิดความรู้สึกถึงความสูงส่งและความศักดิ์สิทธิ์
- เทวดาและท้าวจตุโลกบาล ผู้พิทักษ์จักรวาล ท้าวจตุโลกบาลเป็นเทพผู้รักษาทิศทั้งสี่ การนำประติมากรรมเทพเหล่านี้มาประดับพระเมรุมาศ เป็นการสื่อถึงการมีเทพผู้พิทักษ์ดูแลจักรวาล และช่วยสร้างภาพของดินแดนศักดิ์สิทธิ์ตามคติความเชื่อ
- สัตว์หิมพานต์ จำลองป่าศักดิ์สิทธิ์ ป่าหิมพานต์เป็นป่าในจินตนาการตามคติจักรวาล ตั้งอยู่บริเวณเชิงเขาพระสุเมรุ เป็นดินแดนที่มีสัตว์วิเศษและสิ่งมีชีวิตเหนือธรรมชาตินานาชนิด ดังนั้น การนำสัตว์หิมพานต์ เช่น กินรี คชสีห์ ราชสีห์ และสัตว์ผสมต่าง ๆ มาประดับบริเวณฐานและทางขึ้นพระเมรุมาศ จึงเป็นการจำลองบรรยากาศของดินแดนศักดิ์สิทธิ์ตามความเชื่อ
- ภูมิสถาปัตยกรรม จำลองสภาพแวดล้อมของจักรวาล จะเห็นว่าการออกแบบไม่ได้จบอยู่ที่ตัวพระเมรุมาศ แต่ยังรวมถึงบริเวณโดยรอบ ทั้งสระน้ำ ภูเขาจำลอง ต้นไม้ และประติมากรรม โดยองค์ประกอบเหล่านี้ช่วยสร้างภาพของป่าหิมพานต์และสภาพแวดล้อมตามคติจักรวาลให้สมบูรณ์ยิ่งขึ้น
นี่จึงเป็นเหตุผลสำคัญที่ช่วยย้ำว่า พระเมรุมาศมีความเกี่ยวข้องกับคติสมมติเทพ เพราะตามคติพราหมณ์ พระมหากษัตริย์ได้รับการยกย่องในสถานะเสมือนเทพเจ้า และในบางบริบทก็เชื่อมโยงกับพระนารายณ์ผู้ทรงอวตารลงมาปกครองโลกมนุษย์ ดังนั้น เมื่อพระมหากษัตริย์เสด็จสวรรคต จึงมีคติการเสด็จกลับคืนสู่สรวงสวรรค์และวิมานสถาน ณ เขาพระสุเมรุ การสร้างพระเมรุมาศจึงมีความหมายเป็นมากกว่าสถานที่สำหรับถวายพระเพลิง แต่เป็นการสร้างสถาปัตยกรรมเพื่อถวายพระเกียรติยศและน้อมส่งเสด็จตามคติความเชื่อดังกล่าว
เราจึงอาจกล่าวได้ว่า พระเมรุมาศไม่ได้เป็นเพียงสิ่งก่อสร้างสำหรับประกอบพระราชพิธี แต่ยังเป็นการจำลองจักรวาลตามคติความเชื่อให้ปรากฏขึ้นในพื้นที่จริง ส่วนคติภูมิจักรวาลก็เป็นเหมือนพิมพ์เขียวทางความคิดที่ทำให้คนโบราณมองเห็นโครงสร้างของโลกและจักรวาล แล้วนำภาพความเชื่อนั้นมาถ่ายทอดผ่านสิ่งก่อสร้าง “เมื่อคนโบราณเชื่อว่าจักรวาลมีหน้าตาเช่นนี้ สถาปัตยกรรมจึงถูกสร้างขึ้นให้เป็นเช่นนั้น”





























