“ตลาด” ถือเป็นหนึ่งในสถานที่ที่อยู่คู่กับวิถีชีวิตของมนุษย์มานมนาน อย่างไรก็ตาม หลายคนอาจจะพอสังเกตเห็นว่าตลาดในยุคปัจจุบันนั้นแตกต่างจากตลาดในยุคก่อนค่อนข้างมาก สาเหตุหลักก็น่าจะมาจากการปรับตัวตามวิถีชีวิตของผู้คนที่เปลี่ยนไปนั่นเอง ที่แม้จะเป็นพื้นที่ชนบท แต่ก็มีความเป็นสังคมเมืองมากขึ้นกว่าเมื่อก่อน หลังจากที่ความเจริญด้านวัตถุเข้าสู่พื้นที่ต่าง ๆ ทำให้ผู้คนมีทางเลือกในการซื้อสินค้าและอาหารจากหลายช่องทาง ทั้งห้างสรรพสินค้า ซูเปอร์มาร์เก็ต ร้านสะดวกซื้อ ตลอดจนการสั่งซื้อผ่านช่องทางออนไลน์ ตลาดจึงไม่สามารถแข่งขันกันด้วยการเป็นเพียงแหล่งซื้อขายสินค้าอีกต่อไป
ไม่เพียงเท่านั้น ความคาดหวังของผู้คนที่มีต่อตลาดก็เปลี่ยนไปด้วย จากเดิมที่อาจคิดเพียงว่าแค่มีของให้ซื้อก็เพียงพอ กลายเป็นการมองไปถึงเรื่องของความสะอาด ความสะดวก ความสบายในการเดินทาง สภาพแวดล้อม ห้องน้ำ ที่นั่งพัก อาหารที่พร้อมรับประทาน ไปจนถึงบรรยากาศและประสบการณ์ที่ได้รับจากการมาเดินตลาด หรือแม้แต่การตอบคำถามว่าตลาดแห่งนี้มีอะไรดี หรือทำไมต้องไปที่นี่เท่านั้น ดังนั้น ตลาดในปัจจุบันจึงไม่ได้ปรับตัวแค่เรื่องสินค้าที่นำมาขาย แต่กำลังปรับทั้งพื้นที่และประสบการณ์ เพื่อให้เข้ากับ “จริต” ของผู้คนยุคปัจจุบันที่เปลี่ยนไป ซึ่งถ้าตลาดไม่ปรับตัว ผู้คนก็มีทางเลือกอื่นที่ดีกว่าในการจับจ่ายใช้สอย จึงเป็นเรื่องน่าสนใจว่าตลาดในยุคนี้มีวิวัฒนาการตามจริตของผู้คนอย่างไรบ้าง
1. หมดยุคของตลาดน้ำดีด ที่ทำให้รู้สึกว่าสกปรกเกินกว่าจะเดิน
ผู้บริโภคในปัจจุบันคาดหวังเรื่องสภาพทางกายภาพและมาตรฐานความสะอาดของตลาดค่อนข้างมาก หากตลาดไม่น่าเดิน มีน้ำขัง พื้นลื่นเฉอะแฉะ เดินแล้วน้ำดีดเปื้อนรองเท้าหรือขากางเกง มันให้ความรู้สึก “สกปรก” บวกกับสินค้าในตลาดส่วนใหญ่เป็นอาหาร เมื่อในใจคนรู้สึกว่าแหล่งขายอาหารสกปรก ก็ยากที่จะทำใจกลับไปเดินอีกครั้ง หลายคนจึงเลือกที่จะหนีไปเดินซูเปอร์มาร์เก็ตแทน และนี่อาจเป็นเหตุผลสำคัญที่ทำให้ตลาดเก่า ๆ หลายแห่งมีการปรับปรุงโครงสร้างครั้งใหญ่ ความเปลี่ยนแปลงที่เห็นชัดมาก คือการแยกโซนแห้งและโซนของสด (โซนที่ขายผัก เนื้อสัตว์ หรืออาหารทะเล) ออกจากกันอย่างชัดเจน และเริ่มให้ความสำคัญกับการจัดสุขาภิบาล พื้น ทางเดิน ระบบระบายน้ำ และระบบการจัดการแผงค้าให้มีความเป็นสัดส่วน เพื่ออำนวยความสะดวกให้กับคนเดินตลาดที่ไม่ต้องคอยเดินหลบแอ่งน้ำ เดินแล้วลื่น หรือเดินแล้วน้ำดีดจากรองเท้าขึ้นมาเปรอะเปื้อนรองเท้าหรือเสื้อผ้า
2. ตลาดที่มีที่จอดรถเพียงพอ และสามารถเดินทางด้วยรถสาธารณะได้อย่างสะดวก
เพราะคนจำนวนมากเดินทางไปตลาดเพื่อหาซื้อวัตถุดิบประเภทอาหารสดไปทำกับข้าวมากกว่าจะมาหาซื้อกับข้าวสำเร็จรูป จำนวนหนึ่งเป็นแม่ค้าพ่อค้าที่มาซื้อวัตถุดิบไปทำอาหารขาย การที่ต้องซื้อของจำนวนมาก น้ำหนักเยอะ และพวกของสดที่อาจมีน้ำไหลซึมออกมาเลอะได้ระหว่างขนส่งนั้นมันมีความลำบากในระดับหนึ่ง นอกจากต้องพึ่งพาบรรจุภัณฑ์ที่แน่นหนาเพื่อไม่ให้หกเลอะเทอะเปรอะเปื้อนแล้ว ยังอาจต้องพึ่งการขนส่งที่ช่วยให้ของสดถูกเคลื่อนย้ายน้อยที่สุด ลูกค้าเหล่านี้กลุ่มหนึ่งจึงมักจะเดินทางมาตลาดด้วยรถยนต์ส่วนตัว ดังนั้น ตลาดจึงต้องมีที่จอดรถสำหรับลูกค้าให้เพียงพอ ขณะเดียวกัน สำหรับลูกค้ากลุ่มที่ไม่มีรถส่วนตัว ก็มักจะเลือกไปเดินตลาดที่ตนเองไม่มีข้อจำกัดเรื่องการเดินทางมากนัก เพื่อให้เดินทางไปถึงตลาดง่ายและเดินทางกลับพร้อมกับข้าวของที่ซื้อมาได้สะดวก ตลาดที่มีทำเลติดรถไฟฟ้า หรือใกล้ระบบขนส่งสาธารณะ จึงกลายเป็นข้อได้เปรียบสำคัญ
3. ตลาดที่เดินแล้วไม่ร้อน ระบายอากาศดี
อากาศเมืองไทยนับวันยิ่งร้อนอบอ้าวขึ้นเรื่อย ๆ บวกกับการที่ผู้คนสมัยใหม่ก็มีความคุ้นเคยกับห้างสรรพสินค้าและอาคารที่มีเครื่องปรับอากาศมากขึ้นจากการที่มีห้างใหม่ ๆ ผุดขึ้นเป็นดอกเห็ด รวมถึงซูเปอร์มาร์เก็ตก็เข้าถึงชุมชนเล็ก ๆ ง่ายขึ้นด้วย นั่นทำให้ผู้คนมองว่าการเดินตลาดไม่ได้หมายถึงการที่ต้องทนแดด ทนร้อน ทนฝน ทนเหม็นเสมอไป การปรับปรุงโครงสร้างตลาดจึงทำให้ตลาดยุคใหม่หลายแห่งมีหลังคา มีพื้นที่ร่ม บางแห่งก็มีโซนติดเครื่องปรับอากาศด้วย เพื่อให้ลูกค้าเดินได้นานขึ้นและสบายตัวสบายใจมากขึ้น ตลาดยุคใหม่จึงมีพื้นที่สำหรับการเดินเล่นทอดน่องเพิ่มขึ้น ผู้คนรู้สึกว่าไม่ต้องรีบเดิน รีบซื้อ จะได้รีบกลับ เพราะทนร้อนทนเหม็นไม่ไหว รวมถึงยังเริ่มจูงใจคนอีกกลุ่มที่อาจจะไม่ได้ไปตลาดเพื่อจะซื้อของ แต่เป็นการแวะเข้าไปดูว่าจะซื้ออะไรดี หรืออยากซื้ออะไรไหม ซึ่งส่วนใหญ่ก็ได้ข้าวของติดมือกลับไป ทั้งที่ทีแรกไม่ได้ตั้งใจซื้ออะไรเฉพาะเจาะจง
4. มีห้องน้ำสะอาด
สืบเนื่องมาจากการที่มีคนจำนวนหนึ่งใช้เวลาอยู่ในตลาดนานขึ้น อาจด้วยโครงสร้างตลาดมันน่าเดินกว่าเมื่อก่อน เดินแล้วไม่รู้สึกหงุดหงิด สะอาดสะอ้าน ติดแอร์ มีโซนสำหรับร้านขายกับข้าวสำเร็จพร้อมกินเพิ่มขึ้น หรือมีโซนที่จัดไว้สำหรับนั่งรับประทานอาหาร โซนให้นั่งพักเหนื่อย และตลาดบางแห่งอาจมีพื้นที่กิจกรรมเล็ก ๆ ที่น่าสนใจ ตลาดในยุคนี้จึงไม่ใช่สถานที่ที่คนมาซื้อของแล้วรีบไปอีกต่อไป นั่นจึงทำให้สิ่งอำนวยความสะดวกอย่าง “ห้องน้ำ” กลายเป็นส่วนหนึ่งของประสบการณ์ ว่ามาที่ตลาดแห่งนี้แล้วมีห้องน้ำให้เข้าไปทำธุระส่วนตัว ไม่ต้องอดทนเดินไปเข้าที่อื่นที่มันไกลหรืออดทนอดกลั้นกลับไปเข้าที่บ้าน อย่างไรก็ตาม ไม่เพียงแค่ต้องมีห้องน้ำไว้บริการลูกค้า แต่ต้องเป็นห้องน้ำที่เข้าถึงได้ง่ายและสะอาดด้วย ดังนั้น ต่อให้ต้องเสียเงินเข้าบางคนก็ยินดีจ่าย โดยคาดหวังว่าเงินที่เก็บไปนั้นจะนำไปปรับปรุงหรือรักษาความสะอาดของห้องน้ำให้ยังคงสภาพน่าใช้งานต่อไป
5. มีของดีหรือจุดขายประจำตลาด
ในยุคที่ผู้คนสามารถแบ่งปันประสบการณ์ความประทับใจจากสิ่งต่าง ๆ ที่พบเจอในชีวิตประจำวันผ่านโลกออนไลน์ ไม่ว่าจะเป็นการไปซื้อของที่ตลาดแล้วรู้สึกว่าตลาดนี้สะอาดน่าเดิน มีของกินที่กินแล้วอร่อยจนอยากแชร์ อาหารหรือข้าวของเครื่องใช้ที่เน้นขายความแปลก ขายความคิดสร้างสรรค์ หรือมีพื้นที่กิจกรรมที่น่าสนใจให้ได้เข้าไปร่วมกิจกรรม ตลาดแห่งนั้นย่อมดึงดูดผู้คนยุคนี้ได้ดีทีเดียว เพราะผู้คนในยุคนี้ไม่ได้แค่ “เดินซื้อของแล้วกลับบ้าน” แต่ยังอยากเสพประสบการณ์อื่น ดังนั้น จุดขายประจำตลาดจึงไม่ใช่แค่อาหารเพียงอย่างเดียว แต่คือประสบการณ์โดยรวมที่หาไม่ได้จากที่อื่นจนทำให้คนอยากไปแค่ที่นี่ เช่น ประสบการณ์การเดินตลาดที่ไม่เหมือนเดินตลาด ของกินเจ้าดังที่สามารถบอกใครต่อใครได้ว่า “ได้กินแล้ว” แหล่งขายของเฉพาะกลุ่มที่มีคุณภาพสูงว่าถ้าอยากได้สิ่งนี้ต้องไปที่นี่เท่านั้น หรือการได้ฟังดนตรีสด มีกิจกรรมเวิร์กชอปให้ได้ลองทำ ให้ตลาดเป็นสถานที่พักผ่อนหย่อนใจ
6. เป็นพื้นที่เช็กอินและการสร้างคอนเทนต์เพื่อเล่าต่อ
จากข้อที่แล้ว เมื่อตลาดสักแห่งมีของดีประจำตลาด เกิดการบอกต่อกันในโลกออนไลน์ จนสามารถจูงใจให้ผู้คนเดินทางไปที่ตลาดแห่งนั้นได้เป็นจำนวนมาก นี่แสดงให้เห็นว่าจริตของคนยุคปัจจุบันผูกติดกับการใช้ชีวิตบนโลกออนไลน์ และนิยมตามรอย “สิ่งที่มีคนรีวิวว่าดี” พื้นที่ของตลาดจึงไม่ได้ทำหน้าที่เป็นแค่แหล่งค้าขายอีกต่อไป รวมถึงการแข่งขันกันของตลาดก็ไม่ใช่แค่เรื่องของสินค้าเท่านั้นแล้วด้วย แต่คือการแข่งขันในเรื่องของบรรยากาศ การออกแบบทางสถาปัตยกรรม การตกแต่งและจัดวางให้มีสิ่งที่โดดเด่นและดึงดูดคนเข้าตลาด เอื้อต่อการถ่ายภาพสวย ๆ ถ่ายคลิปวิดีโอในลักษณะรีวิวของดีของเด่น หรือวิดีโอแบบพาเที่ยวไปพร้อมกับเล่าเรื่องราวต่าง ๆ ให้คนจำนวนหนึ่งนำประสบการณ์ที่ได้จากตลาดแห่งนี้ไปแชร์ต่อ หรือมีกิจกรรมน่าสนใจอื่น ๆ ให้ลองทำนอกเหนือจากการเดินซื้อของ เพื่อดึงลูกค้าหน้าใหม่ให้ตามมาเช็กอิน ถ่ายรูป และทำคอนเทนต์บอกต่อลงโซเชียลมีเดียต่อไป
7. ความสะดวก ทั้งการจับจ่ายและของพร้อมกิน
ชีวิตคนยุคใหม่เต็มไปด้วยความเร่งรีบ การเดินตลาดเพื่อซื้ออาหารจึงไม่ได้หมายถึงการซื้อวัตถุดิบสด ๆ กลับไปทำเองเสมอไป และไม่ใช่ทุกคนที่มาตลาดเพื่อซื้อแกงถุงกลับไปกิน หลายครั้งผู้คนก็แวะตลาดก่อนไปทำงานหรือหลังเลิกงาน เพื่อซื้อกับข้าวหรือเพื่อหาอะไรง่าย ๆ กินเดี๋ยวนั้น ตลาดยุคนี้จึงมีอาหารสำเร็จพร้อมรับประทานมากขึ้นและหลากหลาย มีร้านอาหารที่ตอบโจทย์ทั้งมื้อหลักและมื้อว่าง ไม่ว่าจะเป็นข้าวแกง ของกินเล่น เครื่องดื่ม ร้านค้าต้องพร้อมบริการด้วยภาชนะที่สามารถกินได้ทันที ตลาดเองก็ต้องมีพื้นที่ส่วนกลางสำหรับคนนั่งพัก นั่งกินข้าวมากขึ้นเพื่ออำนวยความสะดวก จากเดิมที่พื้นที่ส่วนใหญ่จะเป็นแผงขายของ และที่สำคัญที่สุด คือความสะดวกในการจ่ายเงิน คนยุคใหม่พกเงินสดน้อยลง พึ่งพาการชำระเงินผ่านโทรศัพท์มือถือกันมากขึ้น ตลาดจึงต้องปรับตัวจากการรับเงินสดเป็นหลัก ไปสู่การรองรับการโอนและสแกนจ่าย ซึ่งปัจจุบันก็ถือว่าตลาดปรับตัวมาได้ไกลพอสมควรแล้ว
เมื่อมองตลาดในปัจจุบัน เราจะเห็นความเปลี่ยนแปลงที่ชัดเจนขึ้นมากตั้งแต่เรื่องเล็ก ๆ อย่างพื้นทางเดินในโซนหลักที่แห้งและไม่มีน้ำขัง มีที่จอดรถเพียงพอ มีห้องน้ำสะอาดสำหรับบริการทั้งผู้ขายและผู้ซื้อ ไปจนถึงเรื่องที่ใหญ่ขึ้นอย่างการออกแบบพื้นที่ให้เดินสบาย มีร้านอาหารพร้อมกิน มีที่นั่งพัก มีจุดขายเฉพาะตัวของตลาด และมีบรรยากาศที่เหมาะกับการถ่ายรูปหรือสร้างคอนเทนต์ สิ่งเหล่านี้อาจดูเป็นรายละเอียดเล็กน้อยหากมองแยกกัน ทว่าเมื่อมองในภาพรวม จะพบว่าตลาดในวันนี้กำลังพยายามตอบโจทย์วิถีชีวิตของผู้คนมากกว่าเดิม เพราะท้ายที่สุด ผู้คนในยุคปัจจุบันไม่ได้เลือกว่าจะไปตลาดไหน จากการตั้งคำถามเพียงว่า “ตลาดนั้นมีอะไรขาย” ยังดูด้วยว่า “เดินทางสะดวกไหม เดินสบายไหม มีอะไรให้ทำไหม และคุ้มค่ากับการเดินทางไปไหม” ดังนั้น ตลาดที่ปรับตัวเข้ากับความต้องการเหล่านี้ได้ จึงไม่ได้เป็นเพียงสถานที่สำหรับซื้อของ แต่สามารถกลายเป็นพื้นที่ที่คนอยากจะแวะมาใช้เวลาพักผ่อนหย่อนใจ อยากจะกลับมาอีก และอยากจะบอกต่อให้คนอื่นตามมาสัมผัสประสบการณ์เหล่านั้นด้วย
