บ่อยครั้งที่เรามักได้ยินข่าวว่า “ลูก” ทอดทิ้งบุพการี ผ่านมุมมองของพ่อแม่เพียงด้านเดียว โดยเฉพาะเมื่อลูกคนนั้นเป็น “ลูกสาว” แต่เมื่อข้อเท็จจริงถูกตีแผ่ เราจึงได้เห็นเบื้องหลังและร่องรอยของ “วิกฤติความเป็นลูกสาว” ที่ซ่อนอยู่ภายใต้ฉากหน้าของคำว่าครอบครัว ซึ่งบาดแผลเหล่านี้มักทวีความซับซ้อนและหยั่งลึกยิ่งขึ้นเมื่อมี “พี่ชายหรือน้องชาย” เป็นตัวเปรียบเทียบในบ้านเดียวกัน
ลูกสาวจำนวนไม่น้อยถูกคาดหวังและบีบให้ติดอยู่ในสภาวะย้อนแย้งเชิงบทบาท พวกเธอถูกคาดหวังให้ “ทำหน้าที่เหมือนลูกชาย” คือการเป็นเสาหลัก หาเงินเลี้ยงดู ประสบความสำเร็จ หรือแม้แต่ต้องเข้มแข็ง แต่ในขณะเดียวกันก็ต้อง “รักษาจริตแบบลูกสาว” คือการอ่อนน้อม ปรนนิบัติรับใช้ และยอมจำนนอย่างหัวอ่อน ไปพร้อม ๆ กัน สภาวะที่ต้องแบกรับภาระเหล่านี้ไว้บนบ่าเพียงลำพัง ทำให้พวกเธอได้รับสิทธิและการยอมรับในฐานะมนุษย์คนหนึ่งน้อยกว่าที่ควรจะเป็น และสุดท้ายมักจบลงด้วยการตกเป็น “จำเลยของสังคม” ที่ถูกจองจำด้วยวาทกรรมความกตัญญูและภาพลักษณ์ที่สังคมหยิบยื่นให้ โดยที่ไม่มีใครสนใจว่าที่ผ่านมาพวกเธอต้องแลกด้วยอะไรบ้าง
ประเด็นต่อไปนี้ คือวิกฤติสำคัญของ “ความเป็นลูกสาว” ที่ผู้หญิงจำนวนไม่น้อยในสังคมไทยต้องเผชิญ
1. สมรภูมิใต้ชายคา เมื่อบ้านไม่ใช่ที่พักพิง แต่คือพื้นที่ใช้แรงงานทางกายและการเป็นสนามอารมณ์
ในหลาย ๆ ครอบครัว “บ้าน” ซึ่งควรจะเป็นพื้นที่พักพิงทั้งกายและใจ กลับกลายเป็นพื้นที่ใช้แรงงานและพื้นที่รองรับอารมณ์ โดย “ลูกสาว” เป็นคนที่รับจบทุกปัญหา ตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน แม้ว่าลูกสาวจะทำงานนอกบ้านอย่างหนัก หรือพิสูจน์ศักยภาพในการทำงานจนประสบความสำเร็จเพียงใด แต่เมื่อก้าวเท้าข้ามธรณีประตูเข้าบ้าน พวกเธอมักจะถูกบีบให้สวมบทบาทผู้ดูแลความเรียบร้อยของบ้านต่อทันที ขณะที่ลูกชายจำนวนไม่น้อย ได้รับสิทธิพิเศษให้พักผ่อนได้ตามอัธยาศัย ภาระงานบ้านไม่ได้ถูกมองว่าเป็นภาระร่วมกันของสมาชิกในครอบครัวที่อาศัยอยู่ใต้ชายคาเดียวกัน หากแต่ถูกกำหนดให้เป็นหน้าที่ของลูกสาวแบบที่ไม่มีสิทธิ์เลือก ทุกสิ่งทุกอย่างในบ้าน ถูกผูกเข้ากับบทบาทของ “ผู้หญิงที่ดี” อย่างแนบแน่น
ความไม่เท่าเทียมที่น่าเจ็บปวดนี้ สะท้อนให้เห็นอย่างเด่นชัด เมื่อลูกชายลุกขึ้นมาหยิบจับอะไรเล็กน้อย สิ่งนั้นจะถูกนิยามว่า “มีน้ำใจช่วยเหลือ” และได้รับคำชมเชยท่วมท้น แต่สำหรับลูกสาว มันคือหน้าที่ที่ “ต้องทำ” ที่ถ้าหากว่าพวกเธอยังไม่ทำ หรือเพียงแค่ขอเลื่อนเวลาออกไปเพราะความเหนื่อยล้า พวกเธอจะถูกตำหนิอย่างรุนแรงทันทีว่าเป็น “ความบกพร่องของกุลสตรี” ส่วนความบกพร่องของลูกชายในเรื่องเดียวกัน จะถูกตีความว่าเป็นเรื่อง “ปกติของบุคคล” ความผิดของพวกเธอจะถูกขยายให้กลายเป็นเรื่องคอขาดบาดตาย และมักจบลงด้วยการถูกบ่นด่าไม่รู้จบ จนหลายครั้งที่พวกเธอต้องยอมฝืนสังขารลุกขึ้นไปทำให้เสร็จ ๆ เพียงเพื่อตัดรำคาญและรักษาความสงบสุขในบ้าน
นอกเหนือจากแรงงานทางกาย ลูกสาวหลายบ้านก็ยังต้องแบกรับแรงงานทางอารมณ์ด้วย ในฐานะของผู้ที่รับจบปัญหาและความขัดแย้งทุกรูปแบบ พวกเธอมักจะถูกหล่อหลอมให้เป็นคนรองรับอารมณ์ของสมาชิกในบ้าน เป็นคนกลางประสานรอยร้าว และเป็นถังขยะทางอารมณ์ที่ต้องคอยรับฟังปัญหาของทุกคน ซึ่งบทบาทดังกล่าวสูบกินพลังงานชีวิตอย่างมหาศาล ทว่าไม่มีใครมองเห็นว่ามันเป็นภาระที่พวกเธอต้องแบกรับ ซึ่งหากวันใดที่พวกเธอปฏิเสธที่จะรับฟังหรือขอมีพื้นที่ของตัวเอง ก็จะถูกค่อนขอดว่าไร้น้ำใจ ไม่เห็นแก่ครอบครัว หรือถูกตีความว่าเป็นการละเลยหน้าที่
ในทางกลับกัน เมื่อพวกเธอมีปัญหา กลับถูกคาดหวังให้ต้องแบกรับไว้เองเพียงลำพัง แทบจะไม่สามารถระบายหรือขอความช่วยเหลือจากใครได้เลย การเผลอหลุดปากบ่นคำว่า “เหนื่อย” ออกไป สิ่งที่ได้รับกลับมามักไม่ใช่ความเห็นใจ แต่เป็นการซ้ำเติมด้วยถ้อยคำบั่นทอนจิตใจ ถูกตำหนิว่าคิดมากเองหรือไม่อดทน ลูกสาวจำนวนไม่น้อยจึงเติบโตมาโดยที่ไม่รู้จักการขอความช่วยเหลือ เพราะถูกสอนให้เป็นคนที่ต้องรับผิดชอบต่ออารมณ์ของผู้อื่นมากกว่าดูแลตัวเอง
และวิกฤติที่ร้ายแรงที่สุด คือการที่พวกเธอหลายคนไม่ได้เติบโตขึ้นมาในครอบครัวที่มีพื้นฐานตั้งต้นจากความรัก ความเอาใจใส่ หากแต่มีร่องรอยของการถูกทำร้ายทั้งร่างกายและจิตใจ ทว่าเมื่อถึงเวลาที่คนในบ้านประสบปัญหา สังคมและครอบครัวกลับยังคงคาดหวังและกดดันให้เธอต้องเป็น “เสาหลักที่พึ่งพาได้” อย่างไร้เงื่อนไข กลายเป็นความรับผิดชอบที่ไม่มีขอบเขต และเป็นวัฏจักรแห่งความทุกข์ที่บีบให้พวกเธอต้องเป็นผู้เสียสละที่ไร้ตัวตน และเป็นจำเลยทางความรู้สึกในบ้านที่ควรจะเป็นพื้นที่ปลอดภัยที่สุดของพวกเธอเอง โดยแทบไม่มีโอกาสได้พัก หรือได้รับการดูแลกลับคืน
2. ความลำเอียงในนามของ “ลูกรัก” และ “ลูกชัง”
แม้สังคมไทยปัจจุบันจะเปลี่ยนแปลงไปมาก แต่ร่องรอยของโครงสร้างครอบครัวแบบเกษตรกรรมและพาณิชยกรรมแบบจีน-ไทยยังคงหลงเหลืออยู่ในหลายครอบครัว โดยเฉพาะแนวคิดเรื่องการสืบทอดตระกูลและความสัมพันธ์ที่บิดเบี้ยวที่ซ่อนไว้ในรูปแบบของการรักลูกแบบลำเอียง งานวิจัยทางสังคมวิทยาหลายชิ้นสะท้อนให้เห็นความจริงอันน่าหดหู่ว่า “ลูกสาว” มีแนวโน้มที่จะส่งเงินกลับบ้านในปริมาณที่มากกว่าและสม่ำเสมอกว่าลูกชาย นั่นเพราะพวกเธอถูกหล่อหลอมด้วยวาทกรรม “ลูกกตัญญู” ที่ถูกนำมาผูกติดกับเม็ดเงินและการปรนนิบัติอย่างแยกไม่ออก ความกตัญญูถูกแปลงเป็นภาระที่วัดผลได้ด้วยจำนวนเงิน ขณะที่ชีวิตความเป็นอยู่ของพวกเธอว่าจะต้องดิ้นรนเพียงใดกลับไม่ใช่ประเด็นสำคัญที่พ่อแม่ต้องใส่ใจ
เพราะในความเป็นจริง ลูกสาวหลายคนต้องเผชิญภาวะ “ลูกรัก vs ลูกชัง” โดยที่พวกเธอเป็น “ลูกชังที่ถูกจิกใช้” สลับกับการเป็น “ตู้ ATM ของครอบครัว” ผู้หญิงจำนวนไม่น้อยในสังคม ต้องดิ้นรนปากกัดตีนถีบเพื่อเอาชีวิตรอดในสังคมเพียงลำพัง โดยที่คนในบ้านแทบไม่เคยหยิบยื่นความสนใจหรือถามไถ่ถึงความเหนื่อยยาก ทว่าเมื่อใดที่มีความต้องการเงิน พวกเธอ “ต้องมีให้” ไม่ว่าในขณะนั้นเธอจะขัดสนจนต้องไปกู้หนี้ยืมสินจากใครมาก็ตาม ก็ยังถูกคาดหวังว่าต้องช่วยอยู่ดี
โดยเรื่องที่น่าเจ็บปวดที่สุดคือ เงินที่ได้จากน้ำพักน้ำแรงของลูกสาวกลับถูกนำไปปรนเปรอลูกชายที่เป็น “ลูกรักที่ถูกปกป้อง” กลายเป็นวงจรที่ว่า “ยามมีปัญหาให้หันหน้าหาลูกสาว แต่ยามมีความสุขกลับยกให้ลูกชาย” ขณะที่ลูกชายอาจเกกมะเหรกเกเรได้ตามใจชอบโดยไม่ต้องรับผิดชอบใด ๆ แต่กลับได้รับการปกป้องและมอบสิ่งดี ๆ ให้เสมอ ลูกสาวจึงมีค่าเพียงแค่คนรับใช้และคนหาเงินที่ไม่มีใคร “มองเห็น” ตัวตน
เมื่อความกตัญญูถูกตั้งความหวังไว้สูงลิ่วบนความเชื่อแฝงที่ว่าลูกสาวต้องดูแลพ่อแม่ตลอดไป แม้ว่าในอนาคตจะแต่งงานออกไปแล้วก็ตาม ในขณะที่ลูกชายได้รับสิทธิ์ในการออกไปสร้างครอบครัว สร้างชีวิตใหม่ได้อย่างอิสระ ทำให้ลูกสาวต้องเป็นเดอะแบกที่แบกจนหลังหัก ทั้งแบกรับ “ภาระทางความรู้สึกที่มองไม่เห็น” และแบกรับ “ภาระทางการเงินที่ไม่มีวันสิ้นสุด” พวกเธอต้องใช้ชีวิตแบบ “เผื่อ” ให้คนอื่นเสมอ ทั้งครอบครัวเดิมและครอบครัวของสามี โดยเฉพาะในครอบครัวที่ทรัพยากรจำกัด โอกาสทางการศึกษาหรือต้นทุนทางธุรกิจมักถูกเทไปที่ลูกชายเพื่อเป็น “ผู้สืบทอดตระกูล” ส่วนลูกสาว จะถูกสั่งให้ประคองตัวให้รอดและคอยเป็นฐานสนับสนุนให้พี่น้องผู้ชายเติบโต ความกตัญญูจึงไม่ใช่เพียงคุณธรรม แต่กลายเป็นบ่วงพันธะรัดคอที่ไม่มีทางปลดเปลื้องได้
ความย้อนแย้งจะยิ่งปรากฏชัดขึ้น เมื่อความอดทนมาถึงขีดสุดและลูกสาวเลือกที่จะ “หยุดแบก” ชีวิตของทุกคนเพื่อหาความสุขของตัวเอง เมื่อนั้น เธอก็จะถูกประณามและถูกตราหน้าเป็น “จำเลย” ของสังคมทันทีด้วยคำครหาว่าลูกอกตัญญู ทิ้งพ่อทิ้งแม่ แม้ว่าในความเป็นจริงพวกเธอจะเป็นฝ่ายแบกรับมาโดยตลอด หรือต่อให้รู้ความจริง สังคมก็มักกดดันให้พวกเธอประนีประนอมด้วยเหตุผลที่ว่า “ยังไงก็พ่อแม่ เป็นผู้มีพระคุณที่มอบชีวิต” ทั้งที่ไม่เคยมองเห็นบาดแผลที่เธอถูกกระทำมาตลอดชีวิต ในขณะที่ลูกชายจำนวนหนึ่งยังคงลอยตัวเหนือปัญหา และพ่อแม่ก็เลือกที่จะสวมบทบาท “เหยื่อ” เพื่อบีบคั้นให้จำเลยอย่างลูกสาวกลับมาแบกรับวงจรนี้ต่อไปอย่างไม่จบสิ้น
3. กรงขังของ “กิริยา” และ “ชื่อเสียง” ของความเป็นลูกสาว
ต้องยอมรับว่าในสังคมไทย วาทกรรมคร่ำครึที่ว่า “มีลูกสาวเหมือนมีส้วมอยู่หน้าบ้าน” ยังคงสะท้อนกรอบความคิดที่ฝังรากอยู่ในสังคมไทย โดยทำหน้าที่เป็นโซ่ตรวนที่มองไม่เห็น คอยกักขังชีวิตของลูกสาวไว้ภายใต้มาตรฐานทางศีลธรรมและจริยธรรมที่เข้มงวดเกินจริง มันเกิดจากความเชื่อที่ว่า ลูกสาวคือความเสี่ยงต่อชื่อเสียงของครอบครัว มากกว่าจะเป็นสมาชิกที่มีอิสระในชีวิตของตนเอง และยิ่งถ้าเปรียบเทียบกับลูกชาย เราจะพบความลักลั่นของความคาดหวังอย่างชัดเจน โดยเฉพาะในเรื่องของ “ภาพลักษณ์” และ “เกียรติยศ” ของวงศ์ตระกูล ที่ถูกนำมาวางไว้บนบ่าของลูกสาวเพียงฝ่ายเดียว
ส่วนใหญ่ เราจะเห็นความไม่เท่าเทียมนี้สะท้อนผ่านอิสระในการใช้ชีวิตอย่างมีนัยสำคัญ เมื่อลูกชายสามารถออกไปมีประสบการณ์ชีวิตที่โลดโผน หรือออกไปเผชิญโลกได้อย่างโชกโชน สังคมและครอบครัวมักจะให้ค่าสิ่งนั้นว่าเป็น “การเรียนรู้โลก” หรือการสร้างความเป็นชายที่เข้มแข็ง ในทางกลับกัน หากเป็นลูกสาวทำสิ่งเดียวกัน ทุกย่างก้าวของพวกเธอกลับถูกจำกัดด้วยกรงขังที่ชื่อว่า “ความปลอดภัย” และ “ชื่อเสียง” กรอบของความปลอดภัยเป็นเรื่องที่เข้าใจได้ เพราะการเป็นผู้หญิงอาจมีความเสี่ยงสูงกว่า แต่บ่อยครั้ง มันกลับถูกเอามาหยิบโยงกับหน้าตา ชื่อเสียงและเกียรติยศของครอบครัวมากกว่าที่จะเป็นห่วงความปลอดภัยของพวกเธอจริง ๆ
นั่นทำให้ทุกการตัดสินใจ ถูกเฝ้ามองและตัดสินผ่านสายตาของคนรอบข้าง หากพวกเธอพลาดพลั้งเพียงนิดเดียว (ซึ่งอาจไม่ใช่ความผิดของพวกเธอด้วยซ้ำไป) กลิ่นของ “ส้วมหน้าบ้าน” จะกลายเป็นประเด็นที่ถูกยกขึ้นมาโจมตีให้เสียหายไปถึงพ่อแม่ทันที และมีจำนวนไม่น้อยที่พ่อแม่ก็ไม่อยู่ข้างพวกเธอด้วย!
วิกฤติที่เห็นก็คือ การที่พวกเธอถูกคาดหวังให้เป็นเด็กดีตลอดเวลาเพื่อรักษาหน้าตาให้ครอบครัว ชีวิตของพวกเธอหลายคนถูกกำกับด้วยกิริยามารยาท การแต่งกาย การพูดจา ไปจนถึงการเลือกคบเพื่อนและการใช้ชีวิตส่วนตัว นั่นทำให้พวกเธอหลายคนต้องควบคุมตัวเองให้อยู่ในมาตรฐานจนเกินจำเป็น และค่อย ๆ สูญเสียความเป็นตัวของตัวเองไปอย่างน่าเสียดาย บางคนไม่กล้าตัดสินใจในเรื่องสำคัญของชีวิต ไม่ว่าจะเป็นเรื่องการเรียน ความรัก หรือการทำงาน เพราะกลัวว่าจะทำให้ครอบครัวเสียชื่อเสียงหรือถูกมองว่าไม่อยู่กับร่องกับรอย กลายเป็นสภาวะที่ต้องใช้ชีวิตเพื่อความภูมิใจของคนอื่น
ที่น่าเศร้าที่สุดก็คือ ต่อให้พวกเธอจะพยายามประคองกิริยาและรักษาภาพลักษณ์เพียงใด มันกลับไม่มีเส้นแบ่งที่ชัดเจนว่าต้องทำขนาดไหนถึงจะดีเพียงพอ ในสายตาของพ่อแม่ที่ยึดติดกับกรอบคิดเดิม ๆ พวกเธอก็ “ไม่เคยดีพอ” หรือได้รับคำชมที่บริสุทธิ์ใจเท่ากับลูกชายที่แทบไม่ต้องรักษาภาพลักษณ์ใด ๆ เลย ความพยายามที่จะเป็นลูกสาวที่สมบูรณ์แบบจึงกลายเป็นภาระที่ไม่มีวันสิ้นสุด และทำให้พวกเธอต้องใช้ชีวิตภายใต้ความกลัวว่าจะทำผิดพลาดอยู่ตลอดเวลา ทั้งที่การเรียนรู้จากความผิดพลาดคือกระบวนการเติบโต ซึ่งลูกชายมักได้รับอนุญาตให้มีมากกว่าอย่างเห็นได้ชัด
4. สถานะ “คนนอก” ในบ้านตัวเอง ทำดีแค่ไหนก็ไม่พอ
ในโครงสร้างครอบครัวไทยเชื้อสายจีนหรือครอบครัวไทยดั้งเดิม ลูกสาวจำนวนมากมักต้องเผชิญกับวิกฤติทางตัวตนที่รุนแรง แม้ว่าพวกเธอจะกตัญญูหรือสร้างประโยชน์ให้ครอบครัวเพียงใด แต่โครงสร้างทางวัฒนธรรมยังคงวางพวกเธอไว้ในสถานะก้ำกึ่ง วาทกรรมอมตะที่ว่า “ลูกสาวแต่งออกไปก็เป็นคนอื่น” ยังคงทรงอิทธิพลและไม่ได้เลือนหายไปตามกาลเวลา แต่มันกลับถูกส่งต่อผ่านอย่างเป็นรูปธรรม อย่างการแบ่งมรดกที่เป็นธรรมน้อยกว่าลูกชาย หรือการถูกจำกัดบทบาทในพิธีกรรมสำคัญของตระกูลที่มักจะให้สิทธิ์ขาดแก่ผู้ชายเป็นหลัก
เพราะลึก ๆ แล้วมันมักจะมีเส้นแบ่งให้พวกเธอเป็นเพียงผู้อาศัยมากกว่าผู้สืบทอด ความผูกพันของลูกสาวกับครอบครัวจึงเหมือนมีเงื่อนไขที่มองไม่เห็น เธออาจเป็นคนที่ดูแล ใส่ใจ ทุ่มเท เติบโต และรับผิดชอบมากที่สุด แต่ก็ยังถูกมองว่าเป็น “คนชั่วคราว” ของบ้านเดิมอยู่ดี
ความเจ็บปวดเชิงโครงสร้างนี้ยิ่งชัดเจนเมื่อมันขยายวงไปถึง “พื้นที่แห่งความสำเร็จ” หากลูกสาวเกิดมีศักยภาพหรือประสบความสำเร็จในหน้าที่การงานมากกว่าลูกชาย พวกเธอมักจะไม่ได้รับคำชมเชยอย่างเต็มภาคภูมิจากพ่อแม่ เนื่องจากความเก่งกาจของพวกเธออาจจะไปกระทบกับภาพของลูกชายที่ถูกวางไว้เป็นความหวังหลักของตระกูล และเป็นภัยคุกคามที่ไปกดทับ “อีโก้” ของลูกชาย ความสำเร็จของลูกสาวจึงกลายเป็นสิ่งที่ต้องระวัง มากกว่าสิ่งที่ควรเฉลิมฉลอง เธออาจต้องถ่อมตัว ลดทอนบทบาท หรือหลีกเลี่ยงการโดดเด่นเกินไป เพื่อรักษาความสมดุลของครอบครัว
วิกฤตินี้เองที่บีบให้ลูกสาวหลายคนต้องเลือกเส้นทางที่ขมขื่น คือการต้องยอม “ลดทอนคุณค่าตัวเอง” หรือแกล้งทำตัวให้ดูด้อยกว่าความจริง เพียงเพื่อรักษา “หน้า” ของพี่ชายหรือน้องชาย และเพื่อประคับประคองความสงบสุขจอมปลอมในครอบครัว นี่จึงกลายเป็นสภาวะที่น่าอัดอั้น เพราะต่อให้พวกเธอจะพยายามพิสูจน์ตัวเองจนสุดกำลัง แต่สุดท้ายพวกเธอก็ยังคงติดอยู่ในกับดักทางวัฒนธรรมที่ตราหน้าว่าเธอเป็นได้แค่คนนอก ที่มีหน้าที่สนับสนุนความสำเร็จของคนในครอบครัวที่เป็นผู้ชายเท่านั้น
ความเจ็บปวดของพวกเธอ เกิดขึ้นเมื่อพวกเธอรู้สึกว่าทำดีเท่าไรก็ยังไม่สามารถยืนยันสถานะความเป็น “คนใน” ได้อย่างเต็มที่ พวกเธอมักถูกคาดหวังให้เสียสละ แต่ไม่ถูกยอมรับในฐานะผู้สืบทอด ถูกพึ่งพาในยามจำเป็น แต่ไม่ถูกมองว่าเป็นศูนย์กลางของครอบครัว ความสำเร็จของเธอจึงต้องถูกปรับให้พอดีกับโครงสร้างเดิม เพื่อรักษาความสงบ มากกว่าจะได้รับการยอมรับอย่างเต็มภาคภูมิในฐานะที่ “เป็นลูกอีกคน” หรือเป็นสมาชิกที่มีคุณค่าเท่าเทียมกัน
5. อธิปไตยเหนือชีวิต ทั้งร่างกายและชีวิตเหมือนไม่ใช่ของตัวเอง
นี่อาจเป็นวิกฤติที่แหลมคมที่สุดในชีวิตของลูกสาวในสังคมไทย เมื่อการตัดสินใจเกี่ยวกับชีวิตส่วนตัวของพวกเธอมักไม่ได้ถูกมองว่าเป็นสิทธิของตัวเองโดยสมบูรณ์ แต่เป็นเรื่องที่ครอบครัวมีอำนาจร่วมกำหนด โดยเฉพาะเรื่องการแต่งงาน นี่คือการถูกพรากเอาอำนาจเหนือร่างกายและชีวิตไป ให้อยู่บนความคาดหวังของพ่อแม่
การที่ลูกสาวถูกบีบให้ต้องเป็น “ฝั่งเป็นฝา” หรือ “มีหลานให้อุ้ม” ตามนิยามหัวโบราณที่มองว่าการแต่งงานคือเป้าหมายสำคัญของชีวิต และเป็นความสำเร็จเชิงสังคมที่คนเป็นลูกสาวจะสามารถทำให้พ่อแม่ได้ และในทางกลับกัน หากลูกสาวเลือกใช้สิทธิในการครองตัวเป็นโสด พวกเธอก็จะถูกค่อนแคะเหน็บแนมด้วยวาทกรรมอย่าง “ขายไม่ออก” ซึ่งเป็นการลดทอนคุณค่าความเป็นมนุษย์ของพวกเธอให้เหลือเพียงสถานะสินค้าในตลาดเท่านั้น
เพราะคำว่า “ขายไม่ออก” มันมีความหมายที่ซ่อนอยู่เบื้องหลังคำถากถางนั้นลึกซึ้งถึง 3 ชั้น คือ ชั้นที่หนึ่ง การเปรียบเทียบลูกสาวเป็นสินค้าที่มีวันหมดอายุ ยิ่งอายุมากขึ้นก็ยิ่งถูกตั้งคำถามว่าเมื่อไรจะแต่งงาน ชั้นที่สอง คือการวัดคุณค่าของผู้หญิงจากการ “ถูกเลือก” (ให้ไปเป็นสะใภ้บ้านอื่น) มากกว่าการเป็นผู้เลือก (โสด) เอง และชั้นที่สาม คือการตราหน้าว่าความโสดคือความล้มเหลวของชีวิต รวมถึงไม่มีพื้นที่ที่จะแสดงฐานะผ่านพิธีแต่งงานหรือสินสอด เมื่อลูกสาวไม่เข้าสู่ระบบนี้ พวกเธอจึงถูกตีความว่าเป็นสินค้าที่ “มีตำหนิ” เช่น เก่งเกินไป นิสัยแข็งเกินไป หรือเลือกมากเกินไป ทั้งที่ในความเป็นจริง พวกเธออาจเพียงตัดสินใจไม่เข้าร่วม “ตลาดการเลือกคู่” ดังกล่าว ด้วยตัวของพวกเธอเอง
น่าสนใจว่าคำเตือนอย่าง “เลือกมากระวังจะขึ้นคาน” กลับกลายเป็นแรงกดดันเชิงสัญลักษณ์ที่ทำให้ความสำเร็จส่วนบุคคลของลูกสาวถูกมองเป็นอุปสรรคต่อการมีครอบครัว แทนที่จะเป็นเรื่องน่ายินดี ความเก่ง ความมั่นคง หรือความสามารถในการพึ่งพาตนเอง หรือจริง ๆ ก็เพียงเพราะพวกเธออยากเลือกสิ่งที่ดีที่สุดให้ตัวเอง ดันเป็นเหตุผลที่ทำให้พวกเธอหาคู่ยากเสียอย่างนั้น นอกจากนี้ “ความกลัวในอนาคต” ก็ยังถูกนำมาใช้เป็นเครื่องมือควบคุมวิถีชีวิต เมื่อพ่อแม่มักขู่ลูกสาวถึงความโดดเดี่ยวในยามแก่เฒ่าว่า “ใครจะเลี้ยง” เพื่อลดทอนคุณค่าความภูมิใจของลูกสาวที่พึ่งพาตัวเองมาตลอด ให้กลายเป็นความเหงาหรือความผิดปกติทางจิตใจ และหากพวกเธอตัดสินใจเลือกคู่ครองด้วยตัวเองแต่ไม่ถูกใจพ่อแม่ เธอก็จะถูกตำหนิติเตียน หรือหากเลือกไม่ได้มาตรฐานที่ตั้งไว้ ก็อาจโดนด่าทอไปถึงขั้นว่า “ไปคว้าใครมาทำพันธุ์” กลายเป็นวงจรที่ทำอย่างไรก็ไม่เคยถูกต้อง
ร้ายไปกว่านั้น ลูกสาวหลายคนยังติดอยู่ในวังวนของการเปรียบเทียบที่ไม่จบไม่สิ้น เมื่อความสำเร็จของลูกสาวบ้านอื่นที่ออกเรือนไปแล้วและมีหลานให้อุ้ม ถูกนำมาใช้เป็นอาวุธทิ่มแทงพวกเธอว่าบกพร่องต่อหน้าที่ “ผู้สืบสันดาน” จนหลายครั้งนำไปสู่การพยายามยัดเยียดหรือลิดรอนสิทธิในการเลือกคู่ครองของพวกเธอ เพราะมองว่าการตัดสินใจของพวกเธอนั้นไร้ประสิทธิภาพ และในบางกรณี ลูกสาวยังถูกมองเหมือนเครื่องมือทางผลประโยชน์ เช่น การคาดหวังให้แต่งกับคนฐานะดี แต่งกับชาวต่างชาติ หรือคลุมถุงชนเพื่อสร้างเครือข่ายธุรกิจ หรือลดภาระทางการเงินและลดภาระหนี้ของครอบครัว มุมมองนี้ทำให้ชีวิตและร่างกายของพวกเธอกลายเป็นเพียงทรัพยากรที่ถูกสร้างขึ้นมาเพื่อใช้ต่อรองเพื่อครอบครัว มากกว่าจะเป็นเจ้าของชีวิตตัวเองที่ตัดสินใจได้อย่างแท้จริง
จะเห็นว่า “วิกฤติของลูกสาว” ในสังคมไทยนั้น ไม่ได้เป็นเพียงเรื่องของความไม่เท่าเทียมระหว่างเพศ แต่เป็นผลจากโครงสร้างความคาดหวังที่ซ้อนทับกันจนกลายเป็นภาระสองชั้น ลูกสาวถูกคาดหวังให้รับบทบาทของ “ผู้รับผิดชอบ” แบบลูกชาย แต่ในขณะเดียวกันก็ต้องรักษาความอ่อนน้อมและการเสียสละแบบลูกสาว ความย้อนแย้งนี้ทำให้พวกเธอต้องพิสูจน์ตัวเองมากกว่าคนอื่นในทุกด้าน ทั้งในบ้าน ในสังคม และในเส้นทางชีวิตของตนเอง ซึ่งเมื่อบทบาทเหล่านี้ถูกทำให้เป็นเรื่องปกติ สิ่งนี้จึงไม่ได้ถูกตั้งคำถามว่าทำไมคนเป็นลูกสาวถึงต้องพบเจอแต่อะไรแบบนี้ ทว่ากลับถูกสืบทอดต่อไปอย่างเงียบ ๆ โดยที่ลูกสาวหลาย ๆ คนก็ถูกบีบให้ต้องมีชีวิตไปแบบนี้จนกว่าไม่ใครก็ใครจะตายจากกันไปข้าง
การมองเห็นและการพูดถึงประเด็นเหล่านี้จึงไม่ใช่เพื่อกล่าวโทษใคร หากเป็นการชวนให้ทบทวนว่า ลูกสาวควรมีพื้นที่ในการกำหนดชีวิตของตัวเอง และมีชีวิตเป็นของตัวเองได้โดยไม่ต้องแบกรับชีวิตของคนในครอบครัวจนหลังแอ่น โดยเฉพาะอย่างยิ่ง เมื่อพวกเธอลุกขึ้นมาทวงคืนอำนาจเหนือชีวิตของตนเอง ก็ไม่ควรจะถูกผลักให้กลายเป็น “จำเลย” ของความอกตัญญูในสายตาของคนที่ยังยึดติดกับโลกใบเก่า แต่ควรได้รับการยอมรับในฐานะบุคคลที่มีคุณค่าเท่าเทียม เพราะการเลิกแบกของพวกเธอหลาย ๆ คน ไม่ได้หมายถึงการละทิ้งความกตัญญู แต่มันคือการขีดเส้นเขตแดน เพื่อปกป้องตัวตนของพวกเธอจากการถูกกัดกินโดยความลำเอียงมาอย่างยาวนาน
