ในทุก ๆ บ้านย่อมมี “ยา” ติดบ้านเสมอ ไม่ว่าจะเป็นยาสามัญประจำบ้านทั่วไป หรือยาที่เคยได้รับมาหลังจากไปหาหมอเพื่อรักษาอาการป่วย เมื่อเวลาผ่านไป “ยา” เป็นสิ่งที่หมดอายุการใช้งานเช่นเดียวกับของทุกอย่าง ทว่า “ยา” ซึ่งเป็นสารเคมีประเภทหนึ่ง เมื่อคิดจะทิ้ง จำเป็นต้องทิ้งอย่างถูกวิธี และได้รับการควบคุมกำกับอย่างถูกต้อง เพื่อป้องกันการปนเปื้อนสู่สิ่งแวดล้อมและส่งผลต่อสุขภาพของคนอื่น ๆ นั่นทำให้การ “กำจัดยาที่หมดอายุแล้ว” เป็นเรื่องสำคัญที่ต้องตระหนักรู้แล้วมีความรู้ความเข้าใจที่ถูกต้อง เพื่อไม่ให้ยาถูกทิ้งให้ปนเปื้อนในสิ่งแวดล้อม ป้องกันอันตรายหรือผลเสียต่อสุขภาพและสิ่งแวดล้อม
ดังนั้น การกำจัดยาหมดอายุ ซึ่งถือเป็นของเสียทางการแพทย์ อย่างถูกวิธีเป็นเรื่องสำคัญมากและไม่ควรมองข้ามเด็ดขาด เพราะหากทิ้งไม่ถูกวิธี อาจเกิดอันตรายต่อคนรอบข้างและสิ่งแวดล้อมได้
วิธีจัดการกับยาหมดอายุอย่างถูกวิธี
- จัดการกับข้อมูลส่วนตัวอย่างชื่อ-นามสกุล และชื่อสถานพยาบาลบนฉลากยาออกให้หมด ด้วยการขูด ขีด ฆ่า หรือลอกสติกเกอร์หน้าซองยา/ขวดยา เพื่อป้องกันการนำข้อมูลไปใช้ผิดวัตถุประสงค์
- เตรียมภาชนะสำหรับเก็บรวบรวมยาที่หมดอายุ โดยภาชานะนั้นจะต้องมีฝาปิดมิดชิด ทำจากโลหะหรือพลาสติก
- นำวัสดุที่กินไม่ได้และดูไม่น่าสนใจ เช่น กากชา กากกาแฟ ดิน ขี้เถ้า ขี้เลื่อย แกลบ ทรายละเอียด หรือทรายแมว ใส่ลงในภาชนะที่เตรียมไว้ในปริมาณที่เหมาะสมกับขนาดของภาชนะ
- นำยาประเภทต่าง ๆ ทั้งแบบเม็ด ผง แคปซูล หรือน้ำ ออกจากบรรจุภัณฑ์เดิม แล้วนำยาผสมเข้ากับกากชา กากกาแฟ ดิน ขี้เถ้า ขี้เลื่อย แกลบ ทรายละเอียด หรือทรายแมว ที่เตรียมไว้ โดยผสมให้เข้าเป็นเนื้อเดียวกัน ให้ยาดูสกปรกหรือดูไม่ออกว่าเป็นยา เพื่อป้องกันไม่ให้เด็กมาหยิบจับเล่นหรือนำเข้าปาก สัตว์เลี้ยงมาคุ้ยเล่นหรือกิน หรือมีคนนำยากลับมาใช้ซ้ำโดยรู้เท่าไม่ถึงการณ์
- เมื่อผสมยาเรียบร้อยแล้ว ปิดฝาภาชนะให้มิดชิด อาจใช้เทปกาวปิดผนึกลงไปอีกชั้นหนึ่ง แล้วเขียนป้ายเตือนติดข้างภาชนะให้เห็นเด่นชัดว่า “ขยะยาหมดอายุ”
- รวบรวมภาชนะที่บรรจุยาดังกล่าวทิ้งลงในขยะอันตราย หรือถ้าในชุมชนมี อสม. (อาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน) สามารถฝากให้ อสม. ส่งไปยังหน่วยบริการสาธารณสุขในพื้นที่ เพื่อนำไปกำจัดพร้อมขยะติดเชื้อหรือขยะอันตรายของโรงพยาบาลทั่วไป
- ในกรณีที่ในชุมชนมีระบบการส่งยาคืนโรงพยาบาล ไม่จำเป็นต้องผสมตัวยาทิ้ง แต่ให้รวบรวมยาที่หมดอายุ ยาเหลือใช้ หรือยาที่ไม่ใช้แล้ว สามารถฝากกับ อสม. ให้รวบรวมส่งต่อไปยังโรงพยาบาลที่มีระบบการกำจัดที่ได้มาตรฐาน หรือจะนำส่งเองให้โรงพยาบาลใกล้บ้านที่รับกำจัดก็ได้ เพื่อให้เจ้าหน้าที่นำไปกำจัดอย่างถูกวิธี โดยนำยาที่หมดอายุใส่ภาชนะหรือถุงซิปล็อก เขียนกำกับให้ชัดเจนว่า “ยาหมดอายุ”
-
สำหรับยาอันตราย/ยาเฉพาะทาง เช่น ยาเคมีบำบัด ยาพ่นขยายหลอดลม หรือเข็มฉีดยา ห้ามทิ้งยาเหล่านี้เองที่บ้าน ควรนำกลับไปคืนที่โรงพยาบาลหรือสถานพยาบาลที่รับยามา เพื่อเข้าสู่กระบวนการทำลายขยะติดเชื้อหรือขยะอันตรายแบบพิเศศ
ข้อควรระวัง!
- ห้ามนำยาที่หมดอายุ ทิ้งลงในส้วม อ่างล้างจาน อ่างล้างหน้า ระบบบำบัดน้ำเสีย ท่อระบายน้ำ หรือแหล่งน้ำสาธารณะเด็ดขาด ไม่ว่าจะเป็นยาประเภทไหนก็ตาม เพราะสารเคมีจะปนเปื้อนสู่สิ่งแวดล้อม และยาบางประเภทสามารถตกค้างในแหล่งน้ำธรรมชาติอย่างยาวนานโดยไม่ถูกกำจัด สามารถส่งผลต่อสภาพแวดล้อม อาจเกิดการปนเปื้อนมาสู่คนและสัตว์ ที่นำน้ำจากแหล่งน้ำดังกล่าวมาใช้ในการอุปโภคบริโภค
- ห้ามทิ้งยาและภาชนะบรรจุยาต่าง ๆ ลงถังขยะทั่วไปเด็ดขาด เพื่อป้องกันการปนเปื้อนสู่สิ่งแวดล้อม ป้องกันเด็กเล็ก สัตว์เลี้ยงนำยามาเล่นหรือกิน และเพื่อไม่ให้คนอื่นนำยากลับมาใช้
- ห้ามนำยาที่ตัวเองไม่กินแล้วส่งต่อให้บุคคลอื่นโดยเด็ดขาด เนื่องจากอาการป่วยของแต่ละคนไม่เหมือนกัน และยาประเภทหนึ่งอาจเหมาะสำหรับรักษาโรคในคนคนหนึ่ง แต่อาจไม่เหมาะกับอีกคน จึงอาจส่งผลเสียต่อสุขภาพผู้อื่นได้
- หากพบยาที่ “เสื่อมสภาพ” (เปลี่ยนสี เปลี่ยนสภาพ กลิ่นเหม็นหืน หรือเม็ดยาละลาย ฯลฯ) แม้ยังไม่ถึงวันหมดอายุ ก็ควรทิ้งทันทีด้วยวิธีข้างต้น ห้ามนำมาใช้ต่อ
สถานที่รับทิ้งยา
ในกรณีที่ไม่สะดวกจัดการเอง ปัจจุบันมีหลายหน่วยงานที่รับดูแล
- โครงการ “ยาเหลือใช้” ของโรงพยาบาลต่าง ๆ โรงพยาบาลรัฐส่วนใหญ่มีจุดรับคืนยาที่ยังไม่หมดอายุ (เพื่อบริหารจัดการใหม่) และยาที่หมดอายุแล้ว (เพื่อนำไปเผาทำลายอย่างถูกวิธี)
กรณีที่เป็นยาใช้แล้วและยังไม่หมดอายุ สามารถส่งไปที่
1. ร้านยาคณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยนเรศวร พิษณุโลก (Facebook: การจัดการยาเหลือใช้ – Hero for Zero Contamination)
จ่าหน้าพัสดุถึง ผศ.ดร.ดำรงศักดิ์ เป๊กทอง (ยาเหลือใช้) คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยนเรศวร ต.ท่าโพธิ์ อ.เมือง จ.พิษณุโลก 65000 โทร. 055 963 747 (ในวัน/เวลาราชการ)
2. โรงพยาบาลอุ้มผาง
จ่าหน้าพัสดุถึง โรงพยาบาลอุ้มผาง 159 ม.1 ต.อุ้มผาง อ.อุ้มผาง จ.ตาก 63170 โทร. 061-2717201 หรือ 081-8872861
- ร้านยาคุณภาพ ร้านยาบางแห่งมีจุดรับทิ้งยาอันตราย
วิธีจัดการกับบรรจุภัณฑ์ยา
บรรจุภัณฑ์ยาแต่ละประเภทมีวิธีจัดการที่ต่างกันเพื่อให้ง่ายต่อการรีไซเคิล
1. กล่องกระดาษ แกะแล้วคลี่ให้แบน สามารถทิ้งลงถังขยะรีไซเคิลประเภทกระดาษ
2. ขวดแก้ว/ขวดพลาสติก ล้างให้สะอาด (ถ้าไม่ใช่ยาอันตราย) นำไปรีไซเคิลได้ หากเป็นขวดพลาสติก ให้ตรวจสัญลักษณ์ประเภทพลาสติกก่อน
3. แผงยา/ซองยา
- แบบซองพลาสติก ไม่รับรีไซเคิล แต่สามารถส่งไปทำ “ขยะพลังงาน” (ขยะกำพร้า) ในกิจกรรม “ขยะกำพร้าสัญจร” กับ สมบูรณ์ สายกรีน ได้ ที่อยู่จ่าหน้าพัสดุ 99/8 หมู่ 3 ต.พันท้ายนรสิงห์ อ.เมืองสมุทรสาคร จ.สมุทรสาคร 74000 โทร. 061-8588118 (พลอย) หรือเช็กตารางขยะกำพร้าสัญจร ที่หน้าเฟซบุ๊ก สมบูรณ์ สายกรีน จะระบุสถานที่ที่จะไปรับขยะ
- แผงยาแบบบลิสเตอร์ (อะลูมิเนียม+พลาสติก) ไม่รับรีไซเคิล แต่สามารถส่งไปทำ “ขยะพลังงาน” (ขยะกำพร้า) ในกิจกรรม “ขยะกำพร้าสัญจร” กับ สมบูรณ์ สายกรีน ได้ ที่อยู่จ่าหน้าพัสดุ 99/8 หมู่ 3 ต.พันท้ายนรสิงห์ อ.เมืองสมุทรสาคร จ.สมุทรสาคร 74000 โทร. 061-8588118 (พลอย) หรือเช็กตารางขยะกำพร้าสัญจร ที่หน้าเฟซบุ๊ก สมบูรณ์ สายกรีน จะระบุสถานที่ที่จะไปรับขยะ
- แผงยาแบบอะลูมิเนียมฟอยล์ล้วน (ไม่มีส่วนที่เป็นพลาสติก) รีไซเคิลได้ โดยส่งต่อให้โครงการ “แผงยาช่วยโลก” ณ จุด Drop off ที่ BTS จำนวน 30 สถานี (รับถึง 31 ธ.ค. 2568) หรือจุด Drop off อื่น ๆ ในกรุงเทพฯและต่างจังหวัด (รับถึง 31 ธ.ค. 2569) เช็กจุด Drop off ได้ที่ R.X.Group
4. หลอดยา หากเป็นหลอดอะลูมิเนียมหรือพลาสติกที่มีคราบยาติดอยู่มากและไม่สะดวกกำจัดคราบยา ให้ทิ้งลงในขยะอันตราย
- หลอดยาพลาสติก ที่ไม่ได้ล้างคราบยา สามารถรวบรวมส่งไปทำ “ขยะพลังงาน” (ขยะกำพร้า) ได้ แต่ถ้าตัดหลอดและล้างคราบยาสะอาดแล้ว สามารถรวบรวมส่งไปทำ “พลาสติกกำพร้า” ที่อยู่จ่าหน้าพัสดุ YOLO บริษัท ซีโร่ เวสท์ โยโล จำกัด 432 ถ.พรานนก-พุทธมณฑลสาย 4 แขวงบางเชือกหนัง เขตตลิ่งชัน กรุงเทพมหานคร 10170 หรือ โครงการกรีนโรด 148/3 ม.19 ต.มะเขือแจ้ อ.เมือง จ.ลำพูน 51000 ***เฉพาะสมาชิกเท่านั้น
- ส่วนหลอดโลหะ (ซึ่งส่วนมากจะเป็นอะลูมิเนียม) รีไซเคิลได้ แต่ต้องตัดหลอดและล้างคราบยาด้านในให้สะอาดก่อน รวบรวมส่งบริจาคที่ โครงการทำขาเทียมพระราชทาน (รับเฉพาะส่วนที่เป็นอะลูมิเนียม) ที่อยู่จ่าหน้าพัสดุ “มูลนิธิขาเทียมฯ” สำนักงานเชียงใหม่ 199 หมู่ที่ 4 ต.ดอนแก้ว อ.แม่ริม จ.เชียงใหม่ 50180 หรือ “กรมควบคุมมลพิษ” 92 ซอยพหลโยธิน 7 ถนนพหลโยธิน เขตพญาไท กรุงเทพฯ 10400
ขอบคุณข้อมูลการจัดการกับแผงยา FB: Konggreengreen
