“อภิธานศัพท์” พระราชพิธีบรมราชาภิเษก

สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมหาวชิราลงกรณ บดินทรเทพยวรางกูร ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ตั้งการพระราชพิธีบรมราชาภิเษก ระหว่างวันที่ 4-6 พฤษภาคม 2562 เพื่อความเป็นสวัสดิมงคลแก่บ้านเมือง ซึ่งเป็นที่ปีติยินดีแก่ประชาชนทั่วหล้า ถือเป็นเหตุการณ์สำคัญและศักดิ์สิทธิ์อย่างยิ่งที่จะต้องจารึกไว้ในประวัติศาสตร์ของชาติ

ทั้งนี้เพื่อเสริมความรู้เกี่ยวกับการพระราชพิธีบรมราชาภิเษก Tonkit360 จึงได้นำเรื่องของ “อภิธานศัพท์” จากหนังสือประมวลองค์ความรู้ พระราชพิธีบรมราชาภิเษก ซึ่งจัดทำโดยคณะกรรมการฝ่ายจัดพิธีการงานพระราชพิธีบรมราชาภิเษก มานำเสนอให้แก่ผู้ที่สนใจได้อ่านและทราบถึงความหมายของอภิธานศัพท์ต่อไปนี้

“อภิธานศัพท์” พระราชพิธีบรมราชาภิเษก

เกย – ที่สำหรับพระมหากษัตริย์เสด็จขึ้นหรือลงจากพระราชพาหนะ

ครอบพระกริ่ง – ภาชนะสำริดทรงดอกบัวตูม ประกอบด้วยส่วนขัน ฐานและฝา ภายในขันมีนมตรงกลาง สำหรับนำพระกริ่งมาติดไว้ ใช้สำหรับสมเด็จพระสังฆราชถวายน้ำพระพุทธมนต์ที่พระปฤษฎางค์ (หลัง) ในการสรงพระมุรธาภิเษก

ครอบยันตรนพคุณ – ภาชนะแบบขัน มีฐานและฝา ทรงรูปไข่ ในพระราชพิธีบรมราชาภิเษก รัชกาลที่ 9 สมเด็จพระสังฆราช (ม.ร.ว.ชื่น นพวงศ์สุจิตฺโต) ถวายน้ำพระพุทธมนต์ด้วยครอบยันตรนพคุณที่พระหัตถ์ (มือ)

เครื่องบรมขัตติยราชวราภรณ์ – เครื่องประดับแสดงพระเกียรติยศของพระมหากษัตริย์ ในที่นี้หมายถึง เครื่องประกอบพระราชอิสริยยศแห่งพระมหากษัตริย์

เครื่องราชกกุธภัณฑ์ – เครื่องหมายแห่งความเป็นพระราชาธิบดี ประกอบด้วย พระมหาเศวตฉัตร (ฉัตร 9 ชั้น) พระมหาพิชัยมงกุฎ (มงกุฎสำหรับพระมหากษิตริย์) พระแสงขรรค์ชัยศร (ดาบ) ธารพระกร (ไม้ที่ทำด้วยทองคำ) วาลวิชนี (พัดและแส้) ฉลองพระบาทเชิงงอน (รองเท้า)

เครื่องราชูปโภค – เครื่องใช้สอยประกอบพระบรมราชอิสริยยศ ตั้งไว้ในที่พระมหากษัตริย์เสด็จประทับ โดยทอดไว้บนโต๊ะเคียงข้างพระราชอาสน์ (เก้าอี้) ประกอบด้วย พระมณฑปรัตนกรัณฑ์ (ภาชนะใส่น้ำเสวย) พานพระขันหมาก (พานหมาก) พระสุพรรณศรีบัวแฉก (กระโถนเล็ก) พระสุพรรณราช (กระโถนใหญ่)

เบญจสุทธคงคา – แม่น้ำสำคัญในประเทศ 5 สาย คือ แม่น้ำบางปะกง แม่น้ำป่าสัก แม่น้ำเจ้าพระยา แม่น้ำราชบุรี และแม่น้ำเพชรบุรี

ปัญจมหานที – แม่น้ำ 5 สายในชมพูทวีป ประเทศอินเดีย ได้แก่ แม่น้ำคงคา แม่น้ำยมนา แม่น้ำมหิ แม่น้ำอจิรวดี และแม่น้ำสรภู

พระเต้านพเคราะห์ – เป็นภาชนะทรงคล้ายดอกบัวตูม มีฐานและฝา ในพระราชพิธีบรมราชาภิเษก รัชกาลที่ 9 พระยาโหราธิบดีถวายน้ำพระพุทธมนต์ด้วยพระเต้านพเคราะห์ ทรงรับไปสรงที่พระอังสา (ไหล่) ทั้งสองข้าง

พระเต้าเบญจคัพย์ หรือ เบญจครรภ – เป็นพระเต้าสำหรับบรรจุน้ำพระพุทธมนต์ และน้ำเทพมนตร์ ถวายพระมหากษัตริย์ในพระราชพิธีบรมราชาภิเษก

พระบรมวงศานุวงศ์ – พระประยูรญาติใหญ่น้อยของพระมหากษัตริย์

• พระบรมวงศ์ แปลว่า วงศ์ประเสริฐ หรือ วงศ์ใหญ่ หมายถึง พระญาติสนิทของพระมหากษัตริย์ ได้แก่ สมเด็จพระบรมราชินีลงมาถึงพระองค์เจ้าที่เป็นพระราชโอรส พระราชธิดาของพระมหากษัตริย์

• พระอนุวงศ์ แปลว่า วงศ์น้อย ได้แก่ เจ้านายที่มีพระอิสริยยศตั้งแต่พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้า พระเจ้าหลานเธอ ลงมาถึงหม่อมเจ้า

พระเบญจา – เป็นพระแท่นมีเสารับเพดานดาด และระบายด้วยผ้าขาว ทำเป็นฐานซ้อนขึ้นไป ใช้เป็นที่ประดิษฐานสิ่งสำคัญ เช่น พระพุทธรูป เทวรูป เครื่องประกอบพระราชอิสริยยศเจ้านายชั้นสูง เป็นต้น

พระราชพิธีเฉลิมพระปรมาภิไธย – เป็นพระราชพิธีถวายพระนามแด่พระมหากษัตริย์ในการเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ ตามโบราณราชประเพณี

พระราชลัญจกร – เป็นเครื่องหมายอย่างหนึ่งที่แสดงถึงพระราชอิสริยยศ พระเกียรติยศ
และพระราชอำนาจของพระมหากษัตริย์

พระสุพรรณบัฏ – แผ่นทองคำรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า หนา 0.1 เซนติเมตร ส่วนความกว้างยาวขึ้นอยู่กับอักษรหรือข้อความที่จะจารึกพระปรมาภิไธยพระมหากษัตริย์ และพระนามาภิไธย พระนามพระบรมวงศ์ ตั้งแต่ชั้นพระองค์เจ้าขึ้นไป เจ้าประเทศราช และสมเด็จพระสังฆราช ในการพระราชพิธีบรมราชาภิเษก

พระแสงราชศัสตราวุธ – อาวุธของพระมหากษัตริย์ที่สำคัญ เช่น พระแสงราชศัสตรา ดาบที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดให้สร้างขึ้นพระราชทานแก่เมืองสำคัญต่างๆ เป็นพระแสงอาญาสิทธิ์แทนพระองค์ในการปกครอง

มณฑปพระกระยาสนาน – เป็นอาคารชั่วคราวทรงมณฑป ใช้สำหรับพระมหากษัตริย์หรือเจ้านายประทับสรงพระมุรธาภิเษก ในการพระราชพิธีสำคัญต่างๆ เช่น พระราชพิธีบรมราชาภิเษก พระราชพิธีโสกันต์ ฯลฯ

เศวตพัสตร์ แปลตามรูปศัพท์ หมายถึง ผ้าสีขาว ใช้เรียกฉลองพระองค์ของพระมหากษัตริย์ที่มีสีขาวขลิบทอง ทรงฉลองพระองค์ในการสรงพระมุรธาภิเษก ในการพระราชพิธีบรมราชาภิเษก

สระ 4 สระ คือ สระน้ำศักดิ์สิทธิ์ในท้องที่บ้านท่าเสด็จ ตำบลสระแก้ว อำเภอเมืองสุพรรณบุรีจังหวัดสุพรรณบุรี จำนวน 4 สระ คือ สระแก้ว สระคา สระยมนา และสระเกษ

สรงพระมุรธาภิเษก – “มุรธาภิเษก” แปลว่า การรดน้ำที่พระเศียร น้ำที่รดเรียกว่า “น้ำมุรธาภิเษก” การสรงพระมุรธาภิเษก หมายถึง การยกให้หรือการแต่งตั้งโดยการทำพิธีรดน้ำ

สหัสธารา – น้ำที่ออกมาจากภาชนะคล้ายฝักบัว มีจำนวนนับพันสาย (สหัส = หนึ่งพัน) ในการพระราชพิธีบรมราชาภิเษก

เสด็จออกมหาสมาคม – พระราชพิธีเสด็จออกรับการถวายพระพรชัยมงคล จากคณะบุคคลกลุ่มต่างๆ เนื่องในการพระราชพิธีสำคัญต่างๆ หรือในโอกาสสำคัญของชาติ ณ สถานที่ในพระบรมมหาราชวัง พระราชวัง และพระที่นั่ง ซึ่งอาจจัดสร้างขึ้นเป็นการชั่วคราวในมณฑลพิธี ตามที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม

สีหบัญชร – หน้าต่างของพระที่นั่ง ที่พระมหากษัตริย์เสด็จออกให้ข้าราชการและประชาชน เฝ้าทูลละอองธุลีพระบาทในโอกาสสำคัญ มีลักษณะเป็นระเบียงยื่นออกไป

หลั่งทักษิโณทก – ทักษิโณทก มาจากศัพท์ “ทักษิณา” แปลว่า ของทำบุญ และ “อุทก” แปลว่า น้ำ เป็นราชาศัพท์ หมายถึงกรวดน้ำ (แผ่ส่วนบุญด้วยวิธีหลั่งน้ำ) ใช้สำหรับพระมหากษัตริย์จนถึงพระอนุวงศ์ชั้นพระองค์เจ้า ในการพระราชพิธีบรมราชาภิเษก

ที่มา : phralan.in.th