รู้จักอานุภาพรุนแรงของ “แอมโมเนียม ไนเตรท”

ภาพจาก pixabay.com

กรณีสะเทือนขวัญจากเหตุระเบิด 2 ครั้งติด ในกรุงเบรุต เมืองหลวงของประเทศเลบานอน ซึ่งมีสาเหตุมาจาก “แอมโมเนียม ไนเตรท” ปริมาณ 2,750 ตัน ที่ถูกเก็บอยู่ในโกดังโดยไม่มีมาตรการป้องกัน ทำให้ชื่อของสารเคมีดังกล่าวกลับมาอยู่ในความสนใจอีกครั้ง เนื่องจากมีผู้เสียชีวิตและผู้ได้รับบาดเจ็บจำนวนมาก

แอมโมเนียม ไนเตรท = ปุ๋ยที่ระเบิดได้!

แม้ว่าแอมโมเนียม ไนเตรท จะเป็นที่รู้จักกันในวงการเกษตรที่นำมาทำเป็นปุ๋ยเคมี เพราะมีธาตุไนโตรเจน ซึ่งเป็นหนึ่งในธาตุอาหารหลักของพืช แต่อีกทางหนึ่ง ก็เป็นสารที่ถูกนำมาทำเป็นระเบิดด้วย เนื่องจากมีราคาถูกและใช้งานได้ง่าย

โดยข้อมูลจากกรมวิทยาศาสตร์บริการ ระบุว่าในปุ๋ยชนิดต่าง ๆ จะมีธาตุเคมีหลักที่พืชต้องการมาก ได้แก่ ไนโตรเจน (N) ฟอสฟอรัส (P) และ โพแทสเซียม (K) หรือที่รู้กันทั่วไปว่า N:P:K

ทั้งนี้ หากมีความร้อนที่เหมาะสม แอมโมเนียม ไนเตรทจะเกิดปฏิกิริยาออกซิเดชั่นด้วยตัวเองได้โดยไม่ต้องอาศัยออกซิเจนภายนอก เพราะในสูตรโครงสร้างทางเคมีของแอมโมเนียม ไนเตรท (NH4NO3) นั้น ไนโตรเจน 1 อะตอม ประกอบไปด้วยออกซิเจนอยู่ถึง 3 อะตอมเลยทีเดียว

ด้วยเหตุนี้ แอมโมเนียม ไนเตรทจึงเหมาะที่จะใช้เป็นแหล่งจ่ายก๊าซออกซิเจน และจุดเชื้อเพลิงให้ลุกไหม้ ซึ่งปฏิกิริยาออกซิเดชั่นที่เกิดขึ้นเป็นการเกิดแบบลูกโซ่ ความร้อนจึงสะสมมากขึ้นเรื่อย ๆ จนถึงจุดวาบไฟที่ทำให้เกิดการลุกไหม้ได้อย่างรวดเร็ว

อานุภาพรุนแรงจึงถูกควบคุมโดยกระทรวงกลาโหม

แอมโมเนียม ไนเตรท จัดอยู่ในจำพวกวัตถุระเบิดแรงดันสูง ซึ่งมีอัตราการปะทุเร็วกว่าเสียง (1,000-8,500 เมตร/วินาที) โดยพลังงานจากคลื่นระเบิดที่ทะลุผ่านสารแอมโมเนียม ไนเตรท จะทำให้โมเลกุลสลายตัว อะตอมออกซิเจนจึงถูกปลดปล่อยออกมาและรวมตัวเป็นก๊าซออกซิเจน ทำให้ไปเร่งปฏิกิริยาหรือกระบวนการเผาไหม้ให้เกิดขึ้นอย่างรวดเร็ว และเกิดเป็นก๊าซร้อนตามมา

ก๊าซร้อนที่เกิดในเวลาสั้นเหล่านี้ทำให้เกิดคลื่นความดัน ซึ่งเคลื่อนที่เร็วเท่าอัตราเร็วเสียง (330 เมตร/วินาที) จึงเป็นอันตรายต่อชีวิต วัตถุ สิ่งของต่างๆ

นอกจากนี้ ความร้อนสูงซึ่งเกิดจากการเผาไหม้ยังทำให้วัตถุโดยรอบไหม้ไฟได้ด้วย แต่ผู้เชี่ยวชาญด้านระเบิดระบุว่า อำนาจการทำลายล้างส่วนใหญ่มาจากคลื่นความดัน

และด้วยอานุภาพความรุนแรงที่เกิดจากการระเบิดของแอมโมเนียม ไนเตรทนี่เอง ทำให้ในประเทศไทยกำหนดให้เป็นยุทธภัณฑ์ที่ต้องขออนุญาตต่อกระทรวงกลาโหมตามพระราชบัญญัติควบคุมยุทธภัณฑ์ พ.ศ.2530 กรมวิชาการเกษตรจึงไม่รับขึ้นทะเบียนเป็นปุ๋ยเคมี นับจากที่มีประกาศในราชกิจจานุเบกษาให้ยกเลิกการควบคุมแอมโมเนียม ไนเตรท เป็นปุ๋ยเคมี เมื่อเดือนพ.ค.2562

ข้อมูล : กรมวิทยาศาสตร์บริการ / ศูนย์เทคโนโลยีโลหะและวัสดุแห่งชาติ