ฟังเพลงเป็น “ทุนสังคม”

เมื่อวันอังคารที่ผ่านมายอดชมของเพลง “See You Again” โดย Wiz Khalifa ได้แซงนำ “Gangnam Style” ของ PSY เป็นวิดีโอที่มียอดชมมากที่สุดในโลก มันเลยทำให้นึกถึงการวิเคราะห์ของ ปิแอร์ บัวร์ดิว (Pierre Bourdieu) นักสังคมศาสตร์ชาวฝรั่งเศส

ซึ่งโดยส่วนตัวผมเองก็เชื่อว่าความสำเร็จและชะตากรรมของ Gangnam Style ถูกผูกเข้ากับความสำคัญของมันต่อการเข้าสังคมของคนเรายิ่งกว่าคุณลักษณะทางดนตรีใดๆ ของเพลงนี้ เพราะในที่สุดแล้ว Gangnam Style ไม่ใช่เพลงที่คุณควรฟัง แต่มันคือ วิดีโอที่ทุกคนรู้จัก

ในงานเขียนชิ้นสำคัญของบัวร์ดิว เขาได้พูดถึง “ทุนทางสังคม” หรือ Cultural Capital บัวร์ดิวพูดถึงมันในบริบทของโครงสร้างทางสังคมที่มีการแบ่งชนชั้น โดยคร่าวคือ

“เขาเชื่อว่าคนเราไม่สามารถที่จะอัพเลเวลทางสังคมด้วยเงินอย่างเดียว คนเราต้องเปลี่ยนการแต่งตัว มีการศึกษาที่ถูกต้อง รู้จักกับคนที่สำคัญ คุยกับคนร่วมชนชั้นให้เป็น ฯลฯ”

ซึ่งผมอยากจะหยิบยืมความคิดนี้มาประยุกต์ใช้กับการเสพสื่อของเรากันสักหน่อย

ผมเชื่อว่าทุกคนเคยมีประสบการณ์ที่คนรู้จักผลักดันให้เราดูหรือฟังอะไรสักอย่างที่เขาชื่นชอบ ไม่ว่าจะเป็นหนัง ซีรี่ย์ หรือเพลง ซึ่งโดยมากมันก็ไม่เป็นอะไรหรอก ถ้าเป็นศิลปินใหม่ เราก็ใช้เวลาไม่กี่นาทีเพื่อฟังมัน ถ้าชอบก็ชอบ ถ้าไม่ชอบก็คงไม่ถึงกับ unfriend กัน

ส่วยซีรี่ย์ก็อาจจะยากๆ หน่อย แต่อย่างมากก็ดูสักตอนหรือสองตอน ถ้าไม่ติดงอมแงมก็บอกว่าเนตที่บ้านช้า ดูไม่มันส์ แล้วก็เบลอๆ แล้วจบไปแต่พอมีเพลงดังทั่วเมืองอย่าง “Gangnam Style” มันยากที่คุณจะหลีกจากมัน

เมื่อทุกคนรอบตัวคุณรู้จักเพลงนี้ พูดถึงเพลงนี้ เล่นมุขกับเพลงนี้ คุณก็จำเป็นที่ต้องไปทำความรู้จักกับมัน ไม่ใช่เพราะมันเป็นงานศิลปะที่จะเปลี่ยนโลก แต่มันเป็นความจำเป็นในการเข้าสังคม

ลองคิดดูเวลาคุณนั่งกินข้าวกับกลุ่มเพื่อน 4-5 คน คุณก็คงรู้สึกอึดอัดเวลาใครพูดถึงฉากที่ PSY เดินแคทวอลค์ท่ามกลางเศษขยะ แต่คุณไม่เคยเห็นมันสักครั้ง

เพลง “Gangnam Style” ไม่ได้แย่นะ มันก็เป็นเพลงป็อปที่มีทำนองฮุคติดหู แต่ที่มันดังระเบิดขนาดนั้นน่ะ ไม่ได้เป็นเพราะว่าทำนองมันติดหูขนาดนั้น อารมณ์ขันและท่าเต้นที่สามารถถูกพูดถึงและเลียนแบบได้ง่ายทำให้มันถูกเผยแพร่ออกไป

แต่ผมว่ามีคนจำนวนมากที่ไม่ได้สนใจท่าเต้น หรือทำนอง หรืออะไรเลยเกี่ยวกับเพลงนี้ แต่สิ่งแวดล้อมทางสังคมน่ะบังคับให้พวกเขาไปเปิดดูเพลงนี้บนยูทูบ เพราะมันเป็นการรักษาสถานภาพทางสังคมของคนเรา ซึ่งพวกเราจำเป็นที่จะต้องเติมทุนทางสังคมของเรา

ในบางกลุ่มคุณอาจจำเป็นที่จะต้องรู้ข่าวดารา ในบางกลุ่มอาจเป็นข่าวต่างประเทศ การเมือง หรือการเงิน ในบางกลุ่มมันอาจเป็นเรื่องของแฟชั่นกระเป๋า เสื้อผ้า ทรงผม แต่ทุกคนล้วนมีความจำเป็นเหล่านี้ และก็แน่นอนว่าเมื่อเพื่อนของคุณเลิกพูดถึง Gangnam Style คุณก็คงไม่ได้กลับไปดูมันอีก

ผมเองยังรู้สึกเลย เวลาผมคุยกับเพื่อนบางกลุ่ม ผมก็ต้องติดตามเกมส์หรือหนังที่พวกเขาเล่นหรือชอบดู เพราะว่าพวกเราแลกเปลี่ยนความคิดเห็นกันตลอด จะมานั่งเมินเฉยตลอดก็ไม่ได้

ผมว่ามันน่าสนใจที่ความสำเร็จของเพลงบางเพลงก็อาจจะมาจากมุมที่ฟังดูไม่ค่อยจะศิลปะเลย

แต่ผมก็คิดเหมือนกันว่าเราควรที่จะสำรวจเงื่อนไขทางสังคมเหล่านี้ที่เรามักจะมองข้าม เพราะการเสพงานศิลปะบันเทิงของเราไม่ได้ถูกกำหนดจากรสนิยมส่วนตัวหรือแม้แต่โฆษณาแต่มันถูกกำหนดโดยกลไกที่ทำงานผ่านกลุ่มคนที่เรารักและรู้จัก